| Muallif | Ötkir Hoşimov (1941–2013) — Özbekiston xalq yozuvçisi, «Dunyoning işlari», «Tuşda keçgan umrlar», «Nur borki, soya bor» asarlari muallifi |
|---|---|
| Janri | Ijtimoiy-psixologik roman (1982–1985-yillarda yozilgan) |
| Tuzilişi | Yetti qism; voqealar turli qahramonlarning öz tilidan «hikoya» şaklida beriladi |
| Voqealar davri | Ikkinçi jahon uruşi yillaridan 1960–70-yillargaça (Toşkent zilzilasi, keyingi yillar) |
| Voqealar joyi | Toşkent atrofidagi qişloq (Nöğayqörğon, Kötarma), Toşkent şahri, Qöqon |
| Hikoya qiluvçilar | Muzaffar Şomurodov (turli yoşlarida), Robiya, Ra'no, Umar zakunçi, Şomurod aka, noma'lum askar Kimsan Husanov, Olimjon Komilov, Munavvar Aliyeva |
| Asosiy mavzu | Uruş va undan keyingi yillarda inson taqdiri, xiyonat va sadoqat, iymon va vijdon sinovi |
| Asosiy ramz | «Ikki eşik orasi» — tuğiliş va ölim orasidagi qisqa umr; Alvasti köprik va Börijar |
Asar bir qarashda
Roman Toşkentdagi quriliş brigadasi boşliği Muzaffar Şomurodovning sovuq xabar olişi bilan boşlanadi va ötmişga qaytadi. Yetim qiz Robiya «Qora amma» qölida ösadi va uning öğli Kimsanga unaştiriladi. Kimsan frontga ketib, undan xabar kelmay qoladi. «Qora amma»ning iltimosi bilan Robiya uruşdan yarador bölib qaytgan Şomurod akaga turmuşga çiqadi va uning gödak öğli Muzaffarni öz bolasidek tarbiyalaydi.
Muzaffarning tuğilgan onasi Ra'no eri frontdaligida zakunçi Umar bilan işqiy aloqaga kirgan, keyin uç oylik çaqaloğini taşlab, u bilan Qöqonga qoçib ketgan edi. Umar uni «bolang ölgan» deb aldaydi. Yillar ötib ona va öğil uçraşsa-da, Muzaffar uni begona sanaydi. Muzaffar talabalik yillarida Munavvarni sevib qoladi, ammo bu muhabbat fojia bilan tugaydi. Roman sönggida Muzaffar Ra'noning ölimi haqidagi telegrammani olib Qöqonga boradi. Kimsan esa noma'lum askar sifatida tilga olinadi: umr ikki eşik orasidagi bir qadamdek qisqa, unda vijdon bilan yaşaş kerak.
Mavzu va g‘oya
Mavzu: Uruş va uruşdan keyingi oğir yillarda oddiy odamlarning taqdiri; muhabbat va xiyonat, sadoqat va vijdon; odamning «ikki eşik» — tuğiliş va ölim orasidagi umrini qanday ötkazişi.
G‘oya: Umr qisqa — ikki eşik orasi bir qadam. Şu qisqa umrda insonligini, iymonini saqlab qolgan odamgina haqiqiy baxtga erişadi. Xiyonat va manfaatparastlik vaqtinça ğolib bölsa-da, oxir-oqibat egasini halok qiladi; uruş esa nafaqat frontdagilarni, orqadagilarni ham sinovdan ötkazadi.
Asosiy muammo: Robiya, Şomurod, Orif oqsoqol (sadoqat, mehr, vijdon) — Umar zakunçi va Ra'no (xiyonat, xudbinlik). Muzaffarning içki kuraşi: ötmiş yarasi, haqiqatni biliş va öz yölini tanlaş.
Kompozitsiya
- Muallif sözi: «Rost bilan yolğonning örtasi — tört enlik»; voqealar köp kişilarning boşidan keçgani aytiladi.
- Muqaddima: quriliş brigadasi boşliği Muzaffar Şomurodovning hikoyasi — «Sovuq xabar».
- Birinçi–uçinçi qismlar: kiçkintoy Muzaffar va Robiya hikoyalari; uruş yillari, Kimsanning frontga ketişi, Orif oqsoqolning qarori.
- Törtinçi–beşinçi qismlar: Ra'no, Umar zakunçi, Şomurod aka hikoyalari — xiyonat sirining oçilişi; Muzaffarning maktab yillari.
- Oltinçi–yettinçi qismlar: talaba Muzaffar va Munavvar muhabbati; noma'lum askar Kimsan Husanovning «ovozi»; Olimjon Komilov hikoyasi; zilzila; «Ikki eşik orasi» bobi.
- Yakun: Muzaffar Ra'noning ölimi haqidagi telegramma bilan Qöqonga yetib keladi — «Quloq soling: quyoş sözlayapti!»
Voqealar ketma-ketligi
- Sovuq xabar. Toşkentdagi quriliş brigadasi boşliği Muzaffar Şomurodov sifatsiz panelni işlatişdan boş tortib, boşliği «Kobra» — Şavkat Qudratoviç bilan töqnaşadi. Uyga qaytganda jiyani Nilufar unga «buvim öldilar» deb sovuq xabar aytadi.
- Kiçkintoy Muzaffar. Kiçkina Muzaffar uruşda oyoğidan yarador bölgan, oqsoqlanib yuradigan dadasi — Şomurod aka bilan «Qora amma»nikiga boradi. Uning yonida doim mehribon «Robi opa» bor.
- Yetim qiz. Robiya onasidan erta ayrilgan, otasi muallim bölgan. Uni «Qora amma» öz qizidek östiradi va öğli Kimsanga unaştiradi. Köp ötmay Kimsan frontga ketadi.
- Uruş yillari. Qişloqda erkaklar qolmagan: Robiya, Zuhra kelin, Başorat opa kabi ayollar traktor haydab, dalada keçayu kunduz işlaydi. Kolxoz raisi Orif oqsoqol el taşvişini yelkasida kötaradi.
- Kimsandan darak yöq. Umar zakunçi Kimsanning bedarak ketgani haqidagi xatni olib keladi. Robiya bir yil xat kutadi, Kimsanni tuşlarida köradi, qiyiqçaga uning nomini kaşta qilib tikadi.
- Ra'noning xiyonati. Şomurod frontdaligida uning xotini Ra'no zakunçi Umar bilan işqiy aloqaga kiradi. Şomurod uruşdan nogiron bölib qaytgaç, Ra'no uç oylik Muzaffarni taşlab, Umar bilan Toşkent vokzalidan Qöqonga qoçib ketadi.
- Oğir qaror. «Qora amma» Robiyadan ukasi Şomurodga turmuşga çiqişni söraydi. Bolaligidan «Şomurod toğa», «ada» deb kelgan odamga xotin böliş Robiya uçun oğir zarba: u hali Kimsanni kutmoqda edi. Ammo u rozi bölib, ona mehriga zor gödakni öz bolasidek östiradi.
- Oila. Robiya Şomurodga öğil — Omonni tuğib beradi. Muzaffar ukasini yaxşi köradi, Robiyani «oyim» deb biladi.
- Umar zakunçi. Umar — mansabparast, ayyor, xotinboz; bir paytlar ilğor kolxozning raisi, söng moliya xodimi. Oqsoqol va Duma boşliq el uni lavozimidan quvadi. Qöqonda Ra'no bilan yaşaydi, qizi Nasiba bor.
- Ona va öğil. Ön yil ötib Ra'no Muzaffarni köradi va uning tirikligini biladi — Umar uni «bolang ölgan» deb aldagan ekan. Muzaffar esa uni begona sanab, quçoğidan qoçadi: «Men dadamning öğliman!»
- Qöqonda. Ösmir Muzaffar Qöqonga Ra'noning oldiga boradi, ammo Umar zakunçi uni uyiga siğdirmaydi. Ra'no öz umrining bekor ötganini anglaydi: «Esiz umr!»
- Munavvar. Farmatsevtika institutida öqiyotgan Muzaffar maktabdoş qizi Munavvar Aliyevani sevadi. Munavvar homilador bölib qoladi, oilalar orasida janjal çiqadi; bu muhabbat fojia bilan tugaydi va Muzaffar umr böyi özini keçira olmaydi.
- Noma'lum askar. Ğalabaning yigirma yilligida Toşkentda «Noma'lum askar va Ğamguzor ona» haykali oçiladi. Töqsonga borgan «Qora amma» öğli Kimsanni taniydi. Noma'lum askar Kimsan Husanovning ovozi tiriklarni huşyorlikka çaqiradi.
- Zilzila. 1966-yilgi Toşkent zilzilasidan keyin Muzaffar institutni taşlab, qurilişga ketadi.
- Quloq soling: quyoş sözlayapti!. Muzaffar «Molniya» telegrammasini çöntagida olib, avtobusda Qöqonga yetib keladi: onasi Ra'noni dafn etişga. U quyoşning odamlarga qilgan iltijosini eşitganday böladi: «Bir kiprik qoqqulik qisqa umringizda tinç-totuv yaşasangiz bölmaydimi?»
Qahramonlar ta’rifi
| Qahramon | Ta’rifi va asardagi o‘rni |
|---|---|
| Muzaffar Şomurodov | Romanning markaziy qahramoni va bir neça qismlarda hikoya qiluvçisi. Şomurod aka va Ra'noning öğli; onasi taşlab ketgaç, Robiya qölida ösadi. Halol, töğrisöz, vijdonli yigit: sifatsiz panelni işlatişdan boş tortadi. Munavvar fojiasi uçun özini umrbod keçirmaydi. U uruş va xiyonat jarohatini kötarib yurgan avlod vakili. |
| Robiya | Sadoqat va mehr timsoli. Yetim qiz; «Qora amma» qölida ösib, uning öğli Kimsanga unaştiriladi va uning frontdan qaytişini yillar davomida kutadi. «Qora amma»ning iltimosi bilan Şomurod akaga turmuşga çiqib, begona bolani — Muzaffarni öz bağriga oladi. Uruş yillari traktor haydab, oğir mehnatga çidaydi. |
| Şomurod aka | Muzaffarning otasi; uruşda yarador bölib qaytgan, oqsoqlanib yuradigan, mehnatkaş, töğri odam. Xotinining xiyonatiga uçraydi, ammo hayotdan könglini uzmaydi. Öğliga: «Özingdan katta odam notöğri gapirsa ham qörslik qilma» deb örgatadi. |
| Ra'no | Muzaffarning tuğilgan onasi; gözal, ammo nafsiga yengilgan ayol. Umar zakunçiga ergaşib, çaqaloğini taşlab ketadi; keyin aldanganini, umri behuda ötganini anglaydi. Uning taqdiri — xiyonatning jazosi. |
| Umar zakunçi | Mansabparast, ayyor, vijdonsiz amaldor. Kimsanning bedarak ketgani haqidagi xatni olib keladi, Ra'noni yöldan uradi, uni «bolang ölgan» deb aldaydi, Muzaffarni uyiga siğdirmaydi. Öz qilmişlari tufayli obröyidan va lavozimidan ayriladi. |
| Kimsan Husanov | Robiyaning qalliği (unaştirilgan yigiti), «Qora amma»ning öğli; uruşda halok bölgan, keyinçalik «noma'lum askar» sifatida tilga olinadi. U uruşda halok bölgan millionlab begunoh yigitlarning ramzi. |
| Orif oqsoqol | Kolxoz raisi; xalqning otasi, adolatli, donişmand, el taşvişini öylaydigan oqsoqol. Uruş yillari qişloqning tayançi; yuz yoşga yetib ham farzand doğida kuyadi. |
| «Qora amma» | Kimsanning onasi, Şomurodning opasi; yetim Robiyani öz qizidek östirgan xalqona, mehribon, sabr-toqatli ayol. Töqsonga kirib, noma'lum askar haykalida öğlini taniydi. |
| Olimjon Komilov | Komil tabibning öğli; uruş yillari Robiya va Zuhra kelinga yordam bergan bola, keyin injener va şahar ijroqömining raisi. |
| Munavvar Aliyeva | Muzaffarning sevgilisi, farmatsevtika instituti talabasi; fojiali taqdirga uçraydi. |
| Şavkat Qudratoviç («Kobra») | Quriliş boşqarmasi boşliği; plan va bayroq uçun sifatsiz işni ham ma'qullaydigan amaldor. |
Badiiy xususiyatlari
- Polifonik quriliş: voqealar bir neça qahramonning öz tilidan, «hikoya» şaklida beriladi; bir voqea turli nuqtai nazardan yoritiladi.
- Retrospektiv kompozitsiya: roman hozirgi zamondagi «Sovuq xabar» bilan boşlanib, ötmişga qaytadi va yana hozirgi zamonda tugaydi.
- Har bir hikoya qiluvçining nutqi öziga xos: bolalarça sodda (kiçkintoy Muzaffar), samimiy (Robiya), takabbur va özini oqlovçi (Umar zakunçi).
- Ramziy obrazlar: Alvasti köprik, Börijar, noma'lum askar, quyoş.
- Lirik çekinişlar va falsafiy muşohadalar: umr, uruş, vijdon haqidagi öylar.
- Xalqona til, maqol va iboralar: «Rost bilan yolğonning örtasi — tört enlik», «Haqiqat egiladi-yu, sinmaydi».
Ramz va timsollar
- Ikki eşik orasi — tuğiliş va ölim — inson umri; ular orasi bir qadam.
- Noma'lum askar — uruşda nom-nişonsiz halok bölgan millionlab yigitlar.
- Quyoş — hayot va ezgulik; odamlarni tinç-totuv yaşaşga çaqiruvçi ona-yer nidosi.
- Alvasti köprik va Börijar — hayotning xatarli burilişlari, qahramonlar sinaladigan joy.
- Sifatsiz panel — qalbakilik, «yolğon plan» — jamiyatdagi illat.
Esda qoladigan o‘rinlar
«Rost bilan yolğonning örtasi — tört enlik. Köz bilan quloqning orasi tört enlik ekan.»
«Haqiqat egiladi-yu, sinmaydi.»
«Bir kiprik qoqqulik qisqagina umringda tinç-totuv yaşasalaring bölmaydimi?»
Xulosa
«Ikki eşik orasi» — Ötkir Hoşimovning eng yirik romani. Unda uruş yillari va undan keyingi davr bir neça qahramonning ovozi orqali oçiladi. Har kim öz haqiqatini aytadi, öquvçi esa ular ustidan hukm çiqaradi. Robiya, Şomurod, Orif oqsoqol kabi odamlar oğir sinovlarda ham insonligini saqlaydi; Umar zakunçi va Ra'no esa xiyonat yölini tanlab, öz baxtini öz qöli bilan barbod qiladi.
Romanning asosiy saboqi uning nomida: inson umri ikki eşik orasidagi bir qadamdek qisqa. Şu qisqa umrda vijdon bilan yaşaş, bir-birini ayamaslik, uruş va xiyonatga yöl qöymaslik kerak.
Voqealar bayoni — yaxlit hikoya
ÖTKIR HOŞIMOV
«Ikki eşik orasi»
roman voqealarining yaxlit bayoni
Payşanba, maoş kuni edi. Toşkentdagi quriliş brigadasining boşliği Muzaffar Şomurodov dilsiyoh edi: boşqarma boşliği Şavkat Qudratoviç — yigitlar uni «Kobra» deb atardi — loyihadagidan bir qariç kalta, ingiçka armaturali panelni montaj qilişni talab qilgan, Muzaffar esa «zilzilada zinasi bosib qolgan uylar bölgan» deb rad etgan edi. Iş töxtab, brigada a'zolari kam maoş oldi. Keçqurun Muzaffar onasiga limon olib uyga qaytdi. Köçada arqon sakrab öynayotgan jiyani Nilufar unga bir gapni aytdi: «Katta ada, buvim öldilar…» Muzaffarning köz oldi qoronğilaşib, limonlar asfaltga soçilib ketdi. Şu sovuq xabardan ötmiş eşigi oçiladi.
Uruş yillari
Muzaffar bolaligini eslaydi. Uning dadasi Şomurod aka uruşda öq tegib, öng oyoğining tovonidan ayrilgan, oqsoqlanib yuradi. Ular «Qora amma»nikiga borişadi. Muzaffarning yonida doim mehribon «Robi opa» bor: u bolani çömiltiradi, ovqat pişiradi, kirini yuvadi.
Robiya yetim qiz edi: onasi kasal bölib erta ölgan, otasi muallim edi. Uni «Qora amma» öz qizidek östirdi va öğli Kimsanga unaştirdi. Köp ötmay Kimsan frontga ketdi. Qişloqda erkak qolmadi: Robiya, Zuhra kelin, Başorat opa traktor haydab, keçasi ham dalada işlaşardi. Kolxoz raisi Orif oqsoqol xalqning taşvişini yelkasida kötarardi. Bir kun zakunçi Umar Kimsanning bedarak ketgani haqidagi xatni olib keldi. Robiya işonmadi: tuşida Kimsan bilan işkomda uzum uzar, qiyiqçaga uning nomini kaşta qilib tikardi.
Şomurodning xotini Ra'no esa eri frontdaligida Umar zakunçi bilan işqiy aloqaga kirgan edi. Şomurod uruşdan nogiron bölib qaytgaç, Ra'no unga köngli sovib qolganini angladi. Saratonning sariq kunlaridan birida u uç oylik çaqaloği Muzaffarni taşlab, Umar bilan Toşkent vokzaliga keldi va Qöqonga jönab ketdi. Vokzalda ötirarkan, kökragi sut bilan tölib, quloğidan bolasining yiğisi ketmasdi.
Oğir qaror
Onasiz gödak bilan nogiron Şomurod yolğiz qoldi. «Qora amma» Robiyadan ukasi Şomurodga turmuşga çiqişni söradi. Bolaligidan Şomurodni «toğa», «ada» deb kelgan Robiya uçun bu «hozir ölasan» degandan ham oğirroq gap edi: u Kimsandan hali umidini uzmagan edi. Ammo u rozi böldi. Ammo u Muzaffarga ona böldi. Keyinçalik Şomurodga öğil — Omonni tuğib berdi. Muzaffar ukasini kötarib yurar, Robiyani «oyim» deb bilardi.
Umar zakunçi esa öz yölida yurardi: ilğor kolxozning raisi böldi, söng moliya xodimi. Ammo uning nopok işlari foş bölib, Orif oqsoqol va Duma boşliq xalq uni lavozimidan quvdi. U Ra'noni ham aldadi: Muzaffar ölgan, dedi. Ra'no ön yil uning ketidan itdek ergaşib yurdi.
Ona va öğil
Ön yil ötib Ra'no Muzaffarni kördi va uning tirikligini bildi. U bolani bağriga bosib, özining hidini tuydi, ammo öğli uni begona sanab, quçoğidan yulqinib qoçdi: «Men dadamning öğliman!» Ra'no bir kunda ham eng baxtli, ham eng baxtsiz odamga aylandi. Keyinçalik ösmir Muzaffar Qöqonga, onasining oldiga bordi. Ammo Umar zakunçi «Şomurod çöloqning itvaççasi»ni uyiga siğdirmadi. Ra'no endi öz umrining bekor ötganini, aldanganini angladi.
Muzaffar maktabni bitirib, Toşkent farmatsevtika institutiga öqişga kirdi. U maktabdoş qizi Munavvar Aliyevani sevardi. Ğalabaning yigirma yilligida Toşkentda «Noma'lum askar va Ğamguzor ona» haykali oçildi. Töqsonga yaqinlaşgan «Qora amma» haykalda öz öğli Kimsanni tanidi. Uruşda nom-nişonsiz halok bölgan Kimsan Husanovning ruhi göyo tiriklarga murojaat qiladi: «Odamlar, huşyor böling!»
Ikki eşik orasi
Munavvar homilador bölib qoldi. Oilalar örtasida janjal çiqdi, Şomurod aka ham öğliga qattiq gap aytdi. Muzaffar «Uylanaman, ketaman!» deb uydan çiqib ketdi. Ammo bu muhabbat fojia bilan tugadi: Munavvarning «Senga nima yomonlik qildim?» degan hayratli nigohi Muzaffarning yuragiga umrbod muhrlanib qoldi. Toşkent zilzilasidan keyin u institutni taşlab, qurilişga ketdi. Uning oilasi uni zilzila sabab öqişni taşlagan deb öylaydi, Muzaffar esa özini ön ikki yildan beri keçira olmaydi.
Mana endi u Ra'noning ölimi haqidagi «Molniya» telegrammasini çöntagiga solib, avtobusda Qöqonga kirib kelmoqda. Toğ ortidan saraton quyoşi çiqib, odamlarga nur soça boşladi. Muzaffarga quyoş göyo şunday deyayotgandek tuyuldi: «Bir kiprik qoqqulik qisqagina umringizda tinç-totuv yaşasangiz bölmaydimi? Goh non talaşasiz, goh şon… Hammangiz mening bolalarimsiz-ku!» Haydovçi «Marhumani çiqarişmasidan yetib boring» deydi. Muzaffar tugunini olib, avtobusdan tuşadi; uning oyoği tortmaydi, köz oldida esa Munavvarning közlari va Umar zakunçining qiyofasi turadi.