NOna tili va adabiyot

«Keça va kunduz» — Abdulhamid Çölpon

Asar tahlili, qahramonlar ta'rifi, voqealar bayoni va 40 ta test.

📘 Tahlil👥 Qahramonlar📖 Voqealar bayoni📝 40 ta test
TahlilQahramonlarVoqealar bayoniTest
MuallifAbdulhamid Çölpon (1897–1938) — özbek jadid adabiyotining yirik vakili, şoir, dramaturg, tarjimon; 1938-yilda qatağon qurboni bölgan
JanriIjtimoiy-maişiy roman; dilogiyaning birinçi kitobi — «Keça» (1934-yilda yozilgan, 1936-yilda naşr etilgan)
Voqealar davriBirinçi jahon uruşi yillari (1914–1916), çor Rossiyasi mustamlakasi davridagi Turkiston
Voqealar joyiFarğona vodiysidagi şahar va qişloq; Akbarali mingboşining hovlisi; temir yöl, Qrim
Boş qahramonZebi (Zebiniso) — Razzoq söfining qizi
Asosiy mavzuMustamlaka va jaholat «keça»sida ayol taqdiri; köpxotinlik, amaldorlar zulmi, millat uyğonişi
Asosiy ramz«Keça» — zulm, jaholat va qoronğulik; «Kunduz» — kutilgan uyğoniş va ozodlik

Asar bir qarashda

Aşulasi elga maşhur, gözal qiz Zebi qattiqqöl, taqvodor otasi Razzoq söfi va onasi Qurvonbibining qölida ösadi. Bir kuni u örtoği Salti bilan bahorgi sayrga çiqib, mingboşi xotinlari töplangan davrada aşula aytadi. Akbarali mingboşining örtançi xotini Poşşaxon kiçik kundoşi Sultonxonni yengiş uçun Zebini eriga olib beradi. Zebi qari, içkilikboz mingboşining törtinçi xotiniga aylanadi.

Mingboşining sodiq, epçil odami Miryoqub xöjayinining barça işlarini bitirib yuradi, ammo bir kun öz hayotining bema'niligini his qiladi va rus ayoli Mariya bilan Qrimga jönaydi. Kundoşlik oloviga yonib ketgan Poşşaxon esa Zebini öldiriş uçun «tabarruk» suv solingan çoynakka kuçala qöşadi. Bu zaharli suvni mingboşi içib öladi. Aybsiz Zebi eriga zahar berişda ayblanib, harbiy sud hukmi bilan yetti yilga Sibirga surgun qilinadi.

Mavzu va g‘oya

Mavzu: Çor mustamlakaçiligi, mahalliy amaldorlarning zulmi, jaholat va köpxotinlik qurboni bölgan özbek ayolining fojiali taqdiri; jamiyatdagi «keça» — qoronğulik.

G‘oya: Zulm, nodonlik va soxta diyonat hukm surgan jamiyatda eng gözal, eng beğubor inson ham baxtsizlikka mahkum. Millat uyğonişi, ma'rifat va ozodlikka erişmas ekan, «keça» davom etaveradi.

Asosiy muammo: Zebining sof tuyğulari, iste'dodi — Razzoq söfining qattiqqölligi, mingboşi va amaldorlarning hukmronligi, kundoşlik va jaholat. Miryoqub misolida esa vijdon va manfaat örtasidagi içki kuraş.

Kompozitsiya

Voqealar ketma-ketligi

  1. Bahor. Qiş böyi sovçilardan bezgan Zebi örtoği Salti (Saltanat) bilan şahar çetiga, Enaxonnikiga sayrga çiqişga ruxsat söraydi. Razzoq söfi xotini — Qurvonbibining (u xotinini «Fitna» deb çaqiradi) iltimosidan söng arang könadi.
  2. Zebining aşulasi. Sayr davrasida Zebi dutor çalib, «Qora soçim» kuyida aşula aytadi. Uning ovozi mingboşi xonadoni ayollariga ham yetib boradi.
  3. Kundoşlar ittifoqi. Akbarali mingboşining örtançi xotini Poşşaxon erining yoş, sevimli kiçik xotini Sultonxonni yengiş uçun «kundoş ustiga kundoş» keltirmoqçi böladi va katta xotin Xadiçaxon bilan ittifoq tuzadi.
  4. Sovçilik. Mingboşi Zebining ovozini eşitib, unga köngil qöyadi. Sovçilar Razzoq söfining uyiga boradi; Qurvonbibi kundoş ustiga borişdan qörqsa-da, mingboşining obrösi oldida qarşilik qilolmaydi.
  5. Miryoqub. Mingboşining eng işonçli odami Miryoqub — epçil, tadbirkor, har işni bitiradigan yigit. U noib töra bilan, şahar amaldorlari bilan mingboşining işlarini töğrilab yuradi.
  6. Mingboşining taşvişlari. Mingboşi ikki boy bilan janjallaşib qoladi; boylar yaxşi advokat yollab, hokim töraga arz qiladi. Noib töra mingboşiga «endi seni himoya qilolmayman» deydi.
  7. Törtinçi xotin. Zebi mingboşining törtinçi xotini bölib keladi. Avval uni duşman bilgan Sultonxon tez orada uning eng yaqin dugonasiga aylanadi — bu Poşşaxonni qattiq taşvişga soladi.
  8. Jadidlar. Mingboşining mirzasi Hakimjon jadidlar gazetasini öqiydi; gazetada mingboşining köpxotinligi tanqid qilingan maqola çiqadi. Miryoqub ham yangi fikrli ziyolilar bilan uçraşa boşlaydi.
  9. Miryoqubning iztirobi. Miryoqub özining butun umri boşqalarning işini bitiriş bilan ötganini his qiladi. U rus ayoli Mariya bilan tanişib, Qrimga yöl oladi; poyezdda jadid ziyolisi bilan uçraşib, hayotini qayta öylaydi. Mariya uni «Jakob» deb ataydi.
  10. Zahar. Kundoşlik alamiga yongan Poşşaxon «bir öq bilan ikki quşni uriş»ga qaror qiladi: baqqoldan yaşirinça kuçala oldirib qaynatadi va Zebining uyidagi, eşon dam solgan «tabarruk» suvni tökib, örniga zaharli suvni quyadi.
  11. Mingboşining ölimi. Zaharli suvni Zebi emas, mingboşi içadi va jon beradi. Uyda vahima kötariladi; ayb sodda, heç narsadan xabarsiz Zebiga yuklanadi.
  12. Sud. Rus harbiy sudida prokuror Zebini otib taşlaşni talab qiladi, ammo sud uni «eriga zahar bergan» deb, yetti yilga Sibirga surgun qiladi. Tilmoç hukmni tört oğiz söz bilan ögirib beradi.
  13. Oilaning halokati. Zebining boşiga tuşgan falokat butun oilasini — Qurvonbibini ham, Razzoq söfini ham kuydiradi. Ota esa «örus sudidan qoçib qutilganman» deb aqldan oziş darajasiga yetadi.

Qahramonlar ta’rifi

QahramonTa’rifi va asardagi o‘rni
Zebi (Zebiniso)Razzoq söfining yolğiz qizi; gözal, ovozi yoqimli, sodda va beğubor. Otasining qattiq nazorati ostida ösgan, orzulari bilan yaşaydigan qiz. Ixtiyorisiz mingboşining törtinçi xotini böladi va oxirida aybsiz holda Sibirga surgun qilinadi. U mustamlaka va jaholat qurboni bölgan özbek ayolining timsoli.
Razzoq söfiZebining otasi; mutaassib, qattiqqöl, «söfi» körinişidagi, aslida esa içi qora, xudbin odam. Xotinini «Fitna» deb çaqiradi, qizini qafasdagi quşday saqlaydi.
QurvonbibiZebining onasi; mehribon, ammo eriga söz aytolmaydigan, ojiz ayol.
Akbarali mingboşiQişloq hokimi; boy, qari, içkilikboz, xotinboz amaldor. Uning kuçi çor ma'murlari va noib töraning homiyligiga tayanadi. Zebini törtinçi xotin qilib oladi va öz xotini tayyorlagan zahardan öladi.
MiryoqubMingboşining işonçli odami; aqlli, epçil, işbilarmon, «har eşikni oçadigan» yigit. Ammo bu yöl uni qoniqtirmaydi: u öz hayotining mazmunini izlaydi, rus ayoli Mariya bilan Qrimga jönaydi, jadid ziyolilari bilan uçraşib, uyğoniş yöliga kiradi. Romanning murakkab, rivojlanib boradigan obrazi.
PoşşaxonMingboşining örtançi xotini; ayyor, raşkçi, makkor ayol. Avval Zebini kundoşiga qarşi qurol qilmoqçi böladi, keyin uni zaharlaşga urinadi va natijada erini öldiradi.
SultonxonMingboşining kiçik, sevimli xotini; avval Zebini raqib deb biladi, söng uning eng yaqin dugonasiga aylanadi.
XadiçaxonMingboşining katta xotini; eri hali elliboşi bölganda öz xohişi bilan tekkan, endi esa kundoşlar içida ezilgan ayol.
Salti (Saltanat)Zebining eng yaqin örtoği; Zebini sayrga olib çiqadi.
HakimjonMingboşining mirzasi; jadidlar gazetalarini öqiydigan, yangi fikrga moyil yigit.
MariyaMiryoqub tanişgan rus ayoli; uni «Jakob» deb ataydi va Qrim safarida hamroh böladi.
Noib töraÇor amaldori; mingboşining homiysi, ammo iş oğirlaşganda undan yuz ögiradi.

Badiiy xususiyatlari

Ramz va timsollar

Xulosa

«Keça va kunduz» — özbek romançiligining eng yuksak namunalaridan biri. Çölpon Zebi taqdiri orqali çor mustamlakasi, mahalliy amaldorlar zulmi, köpxotinlik va jaholat insonni qanday halokatga olib kelişini körsatadi. Eng gözal qiz «keça»ning qurboniga aylanadi.

Miryoqub obrazi esa romanga umid nurini olib kiradi: u öz hayotining bema'niligini anglab, yangi yöl izlaydi. Asar nomidagi «kunduz» — ana şu uyğoniş, millatning ma'rifat va ozodlikka çiqişi orzusidir.

Voqealar bayoni — yaxlit hikoya

ABDULHAMID ÇÖLPON

«Keça va kunduz»

roman voqealarining yaxlit bayoni

Bahor kelgan, qiş böyi uyma-uy yurgan sovçilarning qadami nihoyat kamaygan edi. Razzoq söfining qizi Zebi örtoği Salti bilan şahar çetidagi tanişlarinikiga, Enaxonnikiga sayrga borişni orzu qilardi. Razzoq söfi qattiqqöl, taqvodor körinadigan odam: xotini Qurvonbibini doim «Fitna» deb çaqiradi, qizini köçaga çiqarmaydi. Qurvonbibining köp iltimosidan keyingina u qizining sayrga borişiga ruxsat berdi.

Sayrda xotin-qizlar, jumladan Akbarali mingboşining xotinlari ham bor edi. Zebi dutor çalib, «Qora soçim» kuyida aşula aytdi. Uning ovozi davraning körki böldi. Bu ovozni eşitgan mingboşining örtançi xotini Poşşaxonning boşiga bir fikr keldi: eri xotinboz, agar unga yangi xotin olib berilsa, hozirgi sevimli kiçik kundoş Sultonxonning ham kuni ötadi. Şu niyatda u eskidan duşmani bölgan katta xotin Xadiçaxon bilan ittifoq tuzdi.

Törtinçi xotin

Akbarali mingboşi qişloqning eng katta amaldori edi: boy, qari, içkilikka mukkasidan ketgan. Uning kuçi şahardagi noib töra va boşqa rus amaldorlarining homiyligiga tayanardi. Mingboşining barça işlarini esa uning eng işonçli odami Miryoqub bitirib yurardi. Mingboşi Zebining ovozini eşitib, unga köngil qöydi. Sovçilar söfining uyiga keldi. Qurvonbibi qizini kundoş ustiga berişdan qörqdi, ammo mingboşining nomi oldida heç kim «yöq» deya olmasdi. Zebi mingboşining törtinçi xotini bölib tuşdi.

Mingboşi hovlisida kundoşlik olovi yonardi. Ammo kutilmagan hol yuz berdi: Zebini avval duşman deb bilgan kiçik xotin Sultonxon u bilan eng yaqin dugona bölib qoldi. Ular birga kulib, birga sirlaşardi. Endi Poşşaxonning uyqusi qoçdi: u Zebi orqali Sultonxonni yengmoqçi edi, natija esa aksinça bölib çiqdi.

Miryoqub

Bu orada mingboşining işlari oğirlaşib bordi. U ikki boy bilan janjallaşib, ularni el oldida haqorat qilgan edi. Boylar yaxşi advokat yollab, hokim töraga arz qildi. Noib töra mingboşiga «Endi seni himoya qilolmayman» dedi. Mingboşining mirzasi Hakimjon esa jadidlar gazetasida mingboşining köpxotinligi tanqid qilingan maqolani körib, xöjayiniga körsatganiga puşaymon böldi.

Miryoqub köp yillar mingboşining eng oğir işlarini bitirib, uning oldida obrö qozongan edi. Ammo bir kun u öz hayotiga boşqaça köz bilan qaradi: butun umri birovlarning işini töğrilaş bilan ötayotgan edi. U şahardagi uçraşuvlarda yangi fikrli odamlar bilan tanişdi, ularning millat taqdiri haqidagi gaplari uning könglini bezovta qildi. Keyin Miryoqub rus ayoli Mariya bilan tanişdi; Mariya uni «Jakob» deb atay boşladi. Miryoqub heç kimga aytmay u bilan Qrimga jönab ketdi. Poyezdda ma'rifatparvar ziyoli bilan uçraşib, öz hayotini qayta öylay boşladi.

Zahar

Poşşaxonning alami kun sayin oşardi. Nihoyat u dahşatli qarorga keldi: «bir öq bilan ikki quşni uriş kerak». Baqqoldan yaşirinça kuçala oldirib, kiçkina dekçada qaynatdi. Bir kuni kundoşlari mehmonga ketganida, mingboşi esa şaharga çaqirilganida, u Zebining uyiga kirdi. Tokçada eşon dam solgan «tabarruk» suv turgan çoynak bor edi: Razzoq söfining iltimosi bilan duo öqilgan bu suvni içsa, Zebi homilador bölişi kerak edi. Poşşaxon suvni tökib taşlab, örniga zaharli suvni quydi. Söng mehmondorçilikka borib, Zebini quçoqlab öpdi, ammo vujudini sovuq titroq bosib, ertasi kun ham boşini kötarolmadi.

Zaharli suvni Zebi emas, mingboşi içdi va öşa keça jon berdi. Hovlida dod-faryod kötarildi. Tergov boşlandi, ayb esa heç narsadan xabarsiz Zebiga yuklandi: zahar uning çoynagidan çiqqan edi.

Sud

Rus harbiy sudida Zebi söroq qilindi. U nimalar bölayotganini tuşunmasdi ham. Prokuror uni otib taşlaşni talab qildi, ammo sud boşqaça hukm çiqardi. Tilmoç hukmnomani tört oğizgina qilib ögirdi: «Aybdor Zebiniso Razzoq söfi qizi harbiy sudning hukmi bilan yetti yilga Sibirga surgun qilindingiz. Norozi bölsangiz, ariza berişingiz mumkin». Qiliç yalanğoçlagan konvoylar Zebini olib çiqib ketdi.

Zebining boşiga tuşgan bu falokat butun oilani — Qurvonbibini ham, Razzoq söfini ham kuydirdi. Bir paytlar qizini qafasda saqlagan söfi endi «örus sudidan qoçib qutilganman» deb bökirib, aqldan oziş darajasiga yetdi. Şu tariqa gözal va beğubor qizning baxti mustamlaka va jaholat «keça»sida söndi.

Test — 40 ta savol

Ma’lumotlaringiz

I. Voqealar

1.Roman qaysi faslda boşlanadi?
2.Zebi örtoği bilan qayerga sayrga boradi?
3.Zebi sayrda qaysi kuyda aşula aytadi?
4.Zebini mingboşiga olib beriş fikri kimdan çiqadi?
5.Poşşaxon Zebini mingboşiga olib berişdan qanday maqsadni közlaydi?
6.Zebi mingboşining neçançi xotini bölib keladi?
7.Mingboşi xonadoniga kelgaç, Zebi kim bilan yaqin dugona bölib qoladi?
8.Mingboşining boylar bilan janjali qanday oqibatga olib keladi?
9.Miryoqub kim bilan Qrimga jönaydi?
10.Poşşaxon Zebini öldiriş uçun qanday zahar işlatadi?
11.Poşşaxon zaharli suvni qaysi idişga quyadi?
12.Zaharli suvdan kim içib öladi?
13.Sud Zebiga qanday hukm çiqaradi?
14.Sudda prokuror Zebi uçun qanday jazo talab qiladi?
15.Hukmnomani Zebiga kim tuşuntiradi?

II. Qahramonlar

16.Razzoq söfi xotini Qurvonbibini qanday nom bilan çaqiradi?
17.Razzoq söfi qanday odam sifatida tasvirlangan?
18.Akbarali mingboşiga xos xususiyatlarni toping.
19.Miryoqub mingboşining xonadonida kim edi?
20.Mariya Miryoqubni qanday nom bilan ataydi?
21.Hakimjon kim edi?
22.Poşşaxon obrazining asosiy xususiyati qaysi?
23.Xadiçaxon mingboşiga qanday şaroitda turmuşga çiqqan edi?
24.Zebi qanday qiz sifatida tasvirlanadi?
25.Saltanat (Salti) Zebiga kim böladi?
26.Miryoqub obrazining asardagi rivoji qanday?
27.Noib töra mingboşiga oxirida nima deydi?

III. Hukmlar, ğoya va badiiyat

28.«Keça va kunduz» romanining birinçi kitobi qanday nomlanadi?
29.Romandagi «keça» ramzi nimani anglatadi?
30.Romanning ikkinçi qismi — «Kunduz» haqida qaysi hukm töğri?
31.Romanda neçta asosiy voqea çiziği bor?
32.Eşon dam solgan «tabarruk» suvning zaharga aylanişi qanday ma'no beradi?
33.Asarning asosiy ğoyasini toping.
34.Zebining taqdiri orqali muallif nimani qoralaydi?
35.Miryoqub obrazi romanga qanday ruh olib kiradi?
36.Çölponning badiiy uslubiga xos jihatni toping.
37.Razzoq söfining qizi qamalganidan keyingi holatiga qaysi ta'rif mos?
38.Roman qaysi tarixiy davr voqealarini aks ettiradi?
39.Qaysi hukm roman mazmuniga zid?
40.«Keça va kunduz» qaçon naşr etilgan?