| Muallif | Murod Muhammad Döst (1940-yilda tuğilgan) — Özbekiston xalq yozuvçisi, «Galatepaga qaytiş», «Lolazor», «Mustafo» asarlari muallifi |
|---|---|
| Janri | Ijtimoiy-psixologik, satirik roman («latifa-roman»); 1980-yillarning ikkinçi yarmida yozilgan, 1998-yil «XX asr özbek romani» turkumida qayta naşr etilgan |
| Voqealar davri | Sovet davrining «turğunlik» yillari — paxta yakkahokimligi, qöşib yoziş va poraxörlik avj olgan payt; söngra özgarişlar arafasi |
| Voqealar joyi | Toşkentdagi hukumat kasalxonasi; Bulduruq qişloği, Örtaqörğon şahri, vohalar va paxta dalalari |
| Hikoya qiluvçilar | Muallif bayoni («Bemor» boblari) va qissanavis — jurnalist Saidqul Mardonov |
| Boş qahramon | Nazar Yaxşiboyev — keksa, maşhur yozuvçi; hukmdor Oşnoning maktabdoş dösti |
| Asosiy mavzu | Iste'dodning hokimiyatga xizmatkor bölişi; mustabid tuzum, laganbardorlik, poraxörlik va paxta siyosati fojiasi |
| Asosiy ramz | «Lolazor» — Oşno va'da qilgan, ammo heç qaçon röyobga çiqmagan orzu-sarob; oq nilufar |
Asar bir qarashda
Maşhur yozuvçi Nazar Yaxşiboyev hukumat kasalxonasining alohida palatasida yotib, umrini xayolidan ötkazadi. U Bulduruq qişloğida tuğilgan, çöpon Yaxşiboyning öğli. Maktabdoş dösti — Oşno respublikaning eng qudratli rahbariga aylangan, Yaxşiboyev esa uning «saroy adibi»: Oşnoning paxta «ğalabalari», sevgan rahbarlari va «qahramon» paxtakor ayollari haqida oçerk, qissa va romanlar yozib, unvon, şuhrat, ön jildlik asarlar töplami va boylikka erişgan. Uning köp asarlarini esa aslida şogirdi Çorşanbiyev kabi «mardikor»lar yozib beradi.
Kasalxonada Yaxşiboyev öz umrini — xotini Muhsina bilan sovuq munosabatini, sevgan ayoli Oliyani, farzandlari Avvalbek, Olloyor, Sokinani, Oşnoning va'dalari, xuşomadgöy amaldorlarni eslaydi. Zamon özgara boşlaydi: Oşnoning raqiblari boş kötaradi, Yaxşiboyev esa fitnalarga şerik bölib qoladi. Televizorda Moskvadan kelgan katta mehmonning Oşnoni quçmay, faqat qöl berganini körib, döstining kuni bitganini anglaydi. Köp ötmay Yaxşiboyev vafot etadi. Uning vasiyatiga köra qissanavis Saidqul Mardonov jasadni Bulduruqqa olib borib, Hotam Şuroning oyoq tomoniga dafn etadi va qişloq maktabiga atalgan ön ming sömni topşiradi.
Mavzu va g‘oya
Mavzu: Mustabid tuzum davrida ijodkor şaxsning hokimiyatga sotilişi, iste'dodning xor bölişi; paxta yakkahokimligi, qöşib yoziş, laganbardorlik va poraxörlikning xalq boşiga solgan kulfatlari.
G‘oya: Hokimiyatga xizmat qilib, vijdonini sotgan iste'dod oxir-oqibat özini yöqotadi: taşqi şuhrat va boylik içdagi böşliqni töldira olmaydi. Xalqni aldab qurilgan «lolazor» sarobi barbod bölişi muqarrar; haqiqiy qadriyat — halol mehnat, ona yurt va vijdon.
Asosiy muammo: Yaxşiboyevning içki kuraşi: iste'dod va vijdon — mansab, şuhrat va qörquv. Kengroq ma'noda: Oşno boşçiligidagi hokimiyat tizimi — xalq, yer va suv taqdiri.
Kompozitsiya
- Asar bir-biri bilan almaşib keladigan boblardan iborat: kasalxonadagi Yaxşiboyev («Bemor») va qissanavis Saidqul Mardonov hikoya qilgan voqealar.
- Ekspozitsiya: kasalxona palatasi, oq nilufar, oqsoq professor Vahobov; Yaxşiboyevning xotiralari — xotini Muhsina, farzandlari, marhum dösti Şarif.
- Tugun va rivojlaniş: Yaxşiboyev va Oşnoning Bulduruqdan Örtaqörğonga, söng Toşkentga qadar bölgan yöli; Oşnoning yuksalişi va Yaxşiboyevning uning saroy adibiga aylanişi.
- Rivojlaniş: paxta «qahramonlari» (Qurbonoy), viloyat rahbarlari (Yoşulli, Zohid, Tupori), olim Aleksandr Şoymardonov, şogird Çorşanbiyev; Saidqul Mardonovning şaxsiy qissasi.
- Kulminatsiya: zamon özgarişi, fitnalar, Yaxşiboyevning pora puli va vijdon azobi; televizordagi «quçoqlaşmagan» uçraşuv — Oşno davrining tugaşi.
- Yeçim («Oxirgi bob. Qissanavis»): Yaxşiboyevning ölimi, vasiyati va Bulduruqqa dafn etilişi.
Voqealar ketma-ketligi
- Kasalxonada. Keksa yozuvçi Nazar Yaxşiboyev hukumat kasalxonasining haşamatli palatasida yotibdi. Xonadagi vazada oq nilufar — Muhsina xonim qöygan. Yaxşiboyev uni körib, nilufar ösadigan botqoq hidini sezgandek böladi.
- Oqsoq professor. Boş şifokor — oqsoq professor Vahobov Yaxşiboyevga kinoya bilan dalda beradi: «Siz kasal emassiz, köp yozib çarçagansiz».
- Oila. Xotini Muhsina — sobiq aktrisa, badiiy rahbar; Yaxşiboyev Daminovga telefon qilib uni lavozimidan böşattirgan. Tönğiç öğli Avvalbek içkilikka berilgan, xotini Tamara bilan ajraşmoqçi; Olloyor va Sokina ham bor.
- Oliya. Yaxşiboyev bir paytlar Oliyani sevgan, hatto Muhsinaga taloq aytmoqçi bölgan; u bilan Samarqand, Buxoro, Xivani kezgan. Oliya vafot etgan, ammo uning xotirasi qahramonni tark etmaydi.
- Bulduruq. Yaxşiboyev Bulduruq qişloğida çöpon Yaxşiboy va Malla opaning oilasida tuğilgan. Uning maktabdoş dösti — Oşno. Qişloqni Hotam Şuro boşqaradi; ikki döst şaharga öqişga kuzatilganda u «ular qaldirğoçdan burgutga aylansin» deb tilaydi.
- Örtaqörğon. Ikki döst Örtaqörğon şahrida öqiydi, birga qiynalib, birga yaşaydi. Dastlab Yaxşiboyev Oşnoga «vasiylik» qiladi.
- Oşnoning yuksalişi. Oşno poğonama-poğona kötarilib, respublikaning eng katta rahbariga aylanadi. Yaxşiboyev esa uning «suyangan jörasi», saroy adibi böladi: Oşno sevgan paxtakorlar, rahbarlar haqida yozadi.
- Lolazor va'dasi. Oşno qişloğiga suv keltirib, «Bulduruq lolazor böladi, sovuq nomidan qutulib, Lolazor degan rangin nom oladi», deb va'da beradi.
- Qurbonoy. Yaxşiboyev maşhur paxtakor Qurbonoy haqida yozadi; Oşno uning beş yuz tonna paxta terişini xohlaydi. Yillar ötib Qurbonoy kasal, holsiz ayolga aylanadi.
- Şogirdlar. Şogird Çorşanbiyev Yaxşiboyev uçun oçerk va asarlar yozib beradi. Yaxşiboyev özining ön jildligini, endi esa ön beş jildligini çiqarmoqçi.
- Viloyat rahbarlari. Tupori, Yoşulli, Zohid kabi rahbarlar Oşnoga laganbardorlik qiladi, sovğalar, oltin haykalçalar hadya etiladi; «tilla qöl» haykalini lölilar öğirlab ketadi.
- Şoymardonov. Yuzga yaqin akademik, «ğözaşunos» Aleksandr Şoymardonov zamon özgarayotganini sezib, Yaxşiboyevga ittifoq taklif qiladi va paxta siyosatining aybini Oşnoga tönkaşga tayyorlanadi.
- Fitna va pora. Oşnoning raqiblari Yaxşiboyevni öz işlariga şerik qiladi. U matras tagidagi pora pullarini şogirdlariga «qarz» va «yeb ketar» deb ulaşadi; Çorşanbiyevga «Sen şogird emassan, mardikorsan» deydi.
- Uçraşuv. Televizorda Toşkentda qisqa muddat töxtab ötgan katta mehmonni kutib oliş körsatiladi: u Oşnoni quçmay, faqat qöl beradi. Yaxşiboyev Oşnoning kuni bitganini anglaydi.
- Ölim. Yaxşiboyev kasalxonada vafot etadi. Palatadagi televizordan yonğin çiqqani haqida turli miş-mişlar tarqaladi.
- Vasiyat. Muhsina vasiyat sandiqçasini qissanavis Saidqul Mardonovga beradi. Yaxşiboyev jasadini Bulduruqqa olib borib, Hotam Şuroning oyoq tomoniga dafn etişni va «halol puli»dan ön ming sömni qişloq maktabiga berişni vasiyat qilgan.
- Dafn. Muhsina jasadni Toşkentda olib qolmoqçi böladi, ammo Saidqul vasiyatni el oldida öqib, bajaradi. Yaxşiboyev Bulduruqda dafn etiladi; Saidqul uning öğli Olloyorni otasi ekkan boğga olib boradi.
Qahramonlar ta’rifi
| Qahramon | Ta’rifi va asardagi o‘rni |
|---|---|
| Nazar Yaxşiboyev | Maşhur, keksa yozuvçi; Bulduruqlik çöpon öğli. Aslida iste'dodli («burgut qanoti bilan tuğilgan»), ammo umri hokimiyatga xizmat bilan ötgan: Oşnoning saroy adibi bölib, unvon, boylik, ön jildlik asarlar töplamiga erişgan, asarlarini esa köpinça şogirdlari yozib bergan. Umrining sönggida vijdon azobi, armon va öz ojizligini anglaş bilan yaşaydi. U iste'dodini sotgan ijodkor fojiasi timsoli. |
| Oşno | Yaxşiboyevning maktabdoş dösti, Bulduruqlik; respublikaning eng katta rahbariga aylangan amaldor. Paxta rejalari, qöşib yoziş, laganbardorlar tizimini boşqaradi; xalqqa «lolazor» va'da qiladi. Zamon özgarişi bilan uning hukmronligi tugaydi. |
| Muhsina xonim | Yaxşiboyevning xotini; sobiq aktrisa, badiiy rahbar. Dabdabaparast, gina-kudratli ayol; eri ölgaç ham uning vasiyatiga qarşi çiqadi. |
| Oliya | Yaxşiboyev sevgan ayol; vafot etgan. Uning xotirasi qahramonning eng pok tuyğusi bölib qolgan. |
| Avvalbek, Olloyor, Sokina | Yaxşiboyevning farzandlari. Avvalbek — içkilikka berilgan, xotini Tamaradan ajraşayotgan tönğiç öğil; Olloyor — böş, ammo bamaʼni yigit; Sokina — eng suyukli qizi, oddiy rözğor taşvişlari bilan yaşaydi. |
| Saidqul Mardonov | Jurnalist, «jön voqealar haqida yozadigan» qalamkaş; romanning qissanavisi. Yaxşiboyev bilan Bulduruqqa boradi, birga boğ ekadi. Uning vasiyatini sadoqat bilan bajaradi. |
| Çorşanbiyev | Yaxşiboyevning şogirdi; ustozi nomidan asarlar yozib beradigan, kamtar, qaram «mardikor» qalamkaş. |
| Professor Vahobov | Oqsoq boş şifokor; kinoyali, ziyrak, Yaxşiboyevni «içi ravon» deb hazillaşadi. |
| Hotam Şuro | Bulduruq qişloğining şuro raisi, eski avlod oqsoqoli. Yaxşiboyev uning oyoq tomoniga dafn etilişini vasiyat qiladi. |
| Aleksandr Şoymardonov | Yuzga yaqin akademik, «ğözaşunos» olim; har zamonda öz manfaatini topadigan «örgimçak». |
| Qurbonoy | Oşno tomonidan «qahramon» qilingan paxtakor ayol; yillar ötib kasal, holsiz bölib qoladi — paxta siyosatining qurboni. |
| Yoşulli, Zohid, Tupori | Viloyat va voha rahbarlari; Oşnoga laganbardorlik qiluvçi, öz manfaati uçun bir-biri bilan kuraşuvçi amaldorlar. |
Badiiy xususiyatlari
- Ikki hikoya qatlami: muallif bayonidagi «Bemor» boblari va qissanavis Saidqul Mardonov hikoyasi — voqealar ikki nuqtai nazardan beriladi.
- Içki monolog va ong oqimi: Yaxşiboyevning xotiralari, öz-özi bilan bahsi, kinoyali öylari.
- Satira va kinoya: amaldorlarning laganbardorligi, oltin haykalçalar, «olijanob molxona», paxta rekordlari aççiq kulgi bilan tasvirlanadi.
- Ramziy detallar: oq nilufar (botqoqda ösgan gözallik), «Lolazor» va'dasi, Iskandar haqidagi rivoyat (dunyoni zabt etib, qöli böş ketgani).
- Retrospektiv kompozitsiya: kasalxonadagi hozirgi zamon va ötmiş xotiralari almaşinib keladi.
- Xalqona til, şevaga xos sözlar, ibora va maqollar.
Ramz va timsollar
- Lolazor — Oşno va'da qilgan, ammo amalga oşmagan gözal hayot sarobi; butun tuzumning yolğon va'dalari.
- Oq nilufar — Yaxşiboyevning özi: taşqi tomondan çiroyli, ammo ildizi botqoqqa botgan umr.
- Böş qöl (Iskandar rivoyati) — dunyoni zabt etgan odam ham undan heç narsa olib ketolmaydi.
- Bulduruq — ona qişloq, inson ildizi; Yaxşiboyevning oxiri qaytadigan maskani.
- Oltin haykalça — laganbardorlik, pora va mansabparastlik.
Xulosa
«Lolazor» — özbek romançiligidagi muhim asarlardan biri. Murod Muhammad Döst mustabid tuzumning «turğunlik» yillarini, paxta siyosati va laganbardorlik tizimini içkaridan — hokimiyatga yaqin yozuvçi Nazar Yaxşiboyev nigohi orqali körsatadi. Yaxşiboyev iste'dodli, ammo umri qörquv va manfaatga xizmat bilan ötgan: u özi ham şu tizimning qurboni va şerigi.
Romanning yakuni ramziy: Yaxşiboyev umri oxirida öz qişloğiga — Bulduruqqa qaytadi va maktabga mablağ qoldiradi. Muallif şu bilan inson qançalik yuksalmasin, oxir-oqibat ildiziga, vijdoni sudiga qaytişini körsatadi; «lolazor» esa yolğon va'dalar bilan emas, halol mehnat bilan barpo böladi.
Voqealar bayoni — yaxlit hikoya
MUROD MUHAMMAD DÖST
«Lolazor»
roman voqealarining yaxlit bayoni
Maşhur yozuvçi Nazar Yaxşiboyev hukumat kasalxonasining alohida palatasida yotibdi. Devorlar kökiş, şiftda çiroyli qandil, narigi xonada televizor. Vazada oq nilufar — xotini Muhsina xonim uni «kasalning közi quvnasin» deb qöygan. Yaxşiboyev esa bu gulni körganda şahar boğlaridagi botqoq hovuzlarni eslab, dimoğida botqoq hidini sezadi. Boş şifokor — oqsoq professor Vahobov unga kinoya bilan aytadi: «Siz kasal emassiz, Yaxşiboyev, juda köp yozib çarçagansiz».
Yotgan joyida Yaxşiboyev umrini eslaydi. Muhsina bilan yoşligida şahar çetidagi ijara kulbada sevişib yaşagan edi. Keyin tönğiç öğli Avvalbek, söng Olloyor, Sokina tuğildi. Söng u Oliyani sevib qoldi, hatto Muhsinaga taloq aytmoqçi böldi; şundan beri Muhsinaning nazarida u «sassiq taka». Muhsinani esa özi Daminovga telefon qilib, badiiy rahbarlik lavozimidan böşattirgan edi.
Bulduruq va Oşno
Yaxşiboyev Bulduruq qişloğida, çöpon Yaxşiboy va Malla opaning oilasida tuğilgan. Uning maktabdoş dösti Oşno edi. Ikki yigitni şaharga öqişga kuzatişganda qişloqning boşliği Hotam Şuro miting ötkazgan, ularga «qaldirğoçlarimiz sor burgutlarga aylansin» deb oq yöl tilagan edi. Örtaqörğonda ular birga öqib, birga oç-yupun yaşadilar. Dastlab Yaxşiboyev Oşnoga ğamxörlik qilardi.
Yillar ötib Oşno poğonama-poğona kötarilib, respublikaning eng qudratli rahbariga aylandi. Yaxşiboyev esa uning «maktabdoş dösti, suyangan jörasi» — saroy adibi böldi. Bir kuni Bulduruqqa borganlarida Oşno: «Mana körasan, bu yerlar lolazor böladi! Bulduruq degan sovuq nomdan qutulib, Lolazor degan rangin nom oladi!» — degan edi. Yaxşiboyev ham zavqlanib qöşilgan edi.
Saroy adibi
Yaxşiboyev Oşno sevgan odamlar haqida yozardi: paxtakor Qurbonoy haqida, viloyat rahbarlari haqida. Oşno bir gal Qurbonoyning beş yuz tonna paxta terişini istagan, Yaxşiboyevni dalaga muxbirdek jönatgan edi. Yaxşiboyev unvonlar, şuhrat, ön jildlik asarlar töplamiga ega böldi; endi ön beş jildlikni çiqarmoqçi. Ammo uning köp asarlarini şogirdi Çorşanbiyev kabi yigitlar yozib berardi. Viloyat rahbarlari — Tupori, Yoşulli, Zohid — Oşnoga laganbardorlik qilişar, unga oltin haykalçalar hadya etişardi. Bir viloyatda örnatilgan «tilla qöl» haykalini lölilar öğirlab ketgan edi.
Romanda qissanavis — jurnalist Saidqul Mardonov ham öz hikoyasini aytadi. U Yaxşiboyev bilan birga uning qişloğiga borgan, birga boğ ekkan, Yaxşiboyevning hayotidagi köp voqealarga guvoh bölgan. Saidqulning öz dardi ham bor: u öz ildizini, yöqolgan ukasini izlaydi.
Zamon özgaradi
Kasalxonada yotgan Yaxşiboyev zamon özgarayotganini sezadi. Paxta siyosati, qurigan dengiz, şör bosgan yerlar haqida endi oçiq gapirila boşlaydi. Yuzga yaqin akademik — «ğözaşunos» Aleksandr Şoymardonov telefon qilib, unga ittifoq taklif qiladi: endi u almaşlab ekiş tarafdori bölgan ekan, paxta yakkahokimligining aybi esa Oşnoda. Yaxşiboyev uni dunyoni öz iplariga öragan qari örgimçakka öxşatadi.
Oşnoning raqiblari Yaxşiboyevni öz fitnalariga tortadi. U matras tagida yotgan pora pullarini şogirdlariga ulaşadi: kimga «qarz», kimga «yeb ketar». Çorşanbiyevga esa aççiq haqiqatni aytadi: «Sen şogird emassan, sen şunçaki mardikorsan». Söng televizorda Toşkentda qisqa töxtab ötgan katta mehmonning kutib olinişini köradi: mehmon Oşnoni quçmay, faqat qöl uzatadi. Oşnoning yuzidagi sarosimani körgan Yaxşiboyev döstining davri tugaganini anglaydi. Televizordan esa «Özbekistonda bugun hamma paxtakor!» degan qöşiq yangraydi.
Oxirgi bob
Qissanavis Saidqul Mardonov Yaxşiboyevning vafoti haqidagi xabarni Muhsina yangadan eşitadi. Muhsina unga sarğiş sandiqçani — vasiyatni beradi. Yaxşiboyev öz jasadini Saidqulga işonib topşirgan: uni Bulduruqqa olib borib, Hotam Şuroning oyoq tomoniga dafn etiş kerak. «Halol puli»dan esa ön ming sömni Bulduruqdagi maktabga qoldirgan.
Muhsina jasadni Toşkentning «obröliroq» qabristonida qoldirmoqçi böladi, pulning bir qismini Saidqulga taklif qiladi. Saidqul rad etib, vasiyatni yiğilganlar oldida öqib beradi. Öşa kunlarda katta bir arbob ham vafot etib, köpçilik uning motami bilan band edi. Yaxşiboyevni Bulduruqqa olib borib dafn etişdi; qizi Sokina «Otajon!» deb qabristongaça keldi. Saidqul vasiyat qilingan pulni maktab direktoriga topşirib, Olloyorni otasi ekkan boğga olib bordi. Daraxtlar ança böy çözgan edi. Şu bilan Nazar Yaxşiboyevning bu dunyoga safari tugadi.