JORJ ORUELL
"MOLXONA" (Animal Farm, 1945)
Muallif va asar haqida
Jorj Oruell (asl ismi Erik Artur Bler, 1903–1950) — ingliz yozuvchisi va publitsisti, "1984" romanining muallifi. "Molxona" 1945-yilda nashr etilgan va muallif unga "ertak" deb nom bergan.
Janri: allegorik-satirik qissa (masal-ertak). Hayvonlar obrazlari orqali jamiyat va hokimiyat tanqid qilinadi. Asarda 1917-yilgi Rus inqilobi va undan keyingi Stalin davri tarixi ramziy tasvirlangan.
Asosiy g'oya: eng yorqin va adolatli g'oya ham nazoratsiz hokimiyat, targ'ibot va qo'rquv orqali zulmga aylanishi mumkin. Mustaqil fikr, savodxonlik va xotira bo'lmasa, "tenglik" shiori yangi tengsizlikni yashirishga xizmat qiladi.
Asosiy ramzlar: ferma — davlat; cho'chqalar — yangi hukmron tabaqa; itlar — jazo tizimi; Yetti amr — inqilob qonunlari; shamol tegirmoni — bajarilmas va'dalar; "Angliya hayvonlari" — inqilobiy orzu.
Qahramonlar tavsifi
| Qahramon | Tavsifi va asardagi o'rni |
|---|---|
| Keksa Mayor | Dono, keksa to'ng'iz. O'limidan oldin tush ko'rib, hayvonlarni inson zulmiga qarshi qo'zg'olonga chaqiradi va "Angliya hayvonlari" qo'shig'ini o'rgatadi. Inqilob g'oyasining otasi. |
| Napoleon | Bahaybat, shiddatli to'ng'iz. Kam gapiradi, ammo o'z bilganini qiladi. Yashirincha kuchuklarni tarbiyalab, ular yordamida Snoubolni quvadi va yakka hukmdorga — "dohiy"ga aylanadi. |
| Snoubol | Dilkash, notiq, yangilikka o'ch cho'chqa. Sigirxona jangining qahramoni, shamol tegirmoni loyihasi muallifi. Napoleon uni quvgach, barcha baxtsizliklarda ayblanadigan "xoin"ga aylantiriladi. |
| Qichqiroq (Skuiylir) | Kichkina, semiz, so'zamol cho'chqa — Napoleonning targ'ibotchisi. "Qorani oq deb ishontira oladi": raqamlar, yolg'on va qo'rquv bilan har qanday qarorni oqlaydi. |
| Boksyor | Fermadagi eng kuchli va mehnatkash ot. Aqli o'tkir emas, ammo halol va fidoyi. Shiorlari: "Men ko'proq ishlayman!" va "Napoleon har doim haq". Kuchdan qolgach, qassobga sotib yuboriladi. |
| Klover | Mehribon, onalarcha g'amxo'r biya. O'zgarishlarni his qiladi, ammo ularni so'z bilan ifoda eta olmaydi. |
| Benjamin | Fermadagi eng keksa, kamgap va tund eshak. Hamma narsani tushunadi, o'qiy oladi, lekin aralashmaydi. Faqat Boksyor olib ketilayotganda haqiqatni baqirib aytadi — ammo kech. |
| Molli | Jonsning aravasiga qo'shiladigan chiroyli, ammo yengiltak oq ot. Qand va lentalarni erkinlikdan afzal ko'radi, oxiri qochib, odamlar xizmatiga ketadi. |
| Mozus (Muso) | Jonsning qo'lga o'rgatilgan qarg'asi. Hayvonlarga o'limdan keyingi jannatmonand "Shakartog'" haqida ertak so'zlaydi. |
| Myuriel | Oq echki. Biroz o'qiy oladi, devordagi amrlarni boshqalarga o'qib beradi. |
| Minimus | Shoir cho'chqa, "O'rtoq Napoleon" madhiyasining muallifi. |
| Itlar va qo'ylar | Itlar — Napoleonning qo'riqchisi va jallodi. Qo'ylar — o'ylamay shior takrorlovchi "olomon": "To'rt oyoq — yaxshi, ikki oyoq — yomon!" |
| Jons | Fermaning ichkilikboz, beparvo egasi; hayvonlarni och qoldirgani uchun quviladi. |
| Uimper, Pilkington, Frederik | Odamlar dunyosi: Uimper — cho'chqalarning savdo vakili; Pilkington va Frederik — qo'shni ferma egalari. |
Voqealar ketma-ketligi
Mayorning nutqi. Keksa Mayor hayvonlarni yig'ib, inson ularning yagona dushmani ekanini aytadi va "Angliya hayvonlari" qo'shig'ini o'rgatadi. Uch kundan so'ng vafot etadi.
Qo'zg'olon. Cho'chqalar Mayor g'oyalarini "Hayvonizm" ta'limotiga aylantiradi. Jons hayvonlarni och qoldiradi — ular isyon ko'tarib, uni quvib chiqaradi. "Qo'rg'oncha" fermasi "Hayvonobod" deb ataladi, devorga Yetti amr yoziladi (eng muhimi: "Barcha hayvonlar teng").
Birinchi imtiyozlar. Hosil yig'imi muvaffaqiyatli o'tadi. Ammo sut va olmalar faqat cho'chqalarga beriladi — Qichqiroq buni "aqliy mehnat" bilan oqlaydi. Napoleon kuchuklarni yashirincha olib ketadi.
Sigirxona jangi. Jons fermani qaytarib olishga urinadi. Snoubol va Boksyor boshchiligida hayvonlar g'alaba qozonadi.
Snoubolning quvilishi. Molli fermadan qochadi. Snoubol shamol tegirmoni qurishni taklif qiladi. Napoleon katta bo'lgan itlarini qo'yib, uni quvib chiqaradi, majlislarni bekor qiladi — qarorlarni endi cho'chqalar qabul qiladi.
Tegirmon va yolg'on. Napoleon tegirmonni "o'z g'oyasi" deb e'lon qiladi. Hayvonlar og'ir mehnat qiladi, cho'chqalar odamlar bilan savdo boshlab, Jonsning uyiga, karavotlariga ko'chadi. Bo'ron tegirmonni buzadi — ayb Snoubolga yuklanadi.
Qo'rquv davri. Qahraton qish, ochlik; tashqi dunyoni aldash uchun omborlarga qum solinadi. Napoleon "aybini bo'yniga olgan" hayvonlarni itlarga qatl ettiradi. "Angliya hayvonlari" taqiqlanadi, amrlar yashirincha o'zgartiriladi.
Shamol tegirmoni jangi. Frederik soxta pul bilan yog'och sotib oladi, so'ng fermaga hujum qilib, tegirmonni portlatib yuboradi. Hayvonlar katta qurbonlar bilan g'alaba qiladi.
Boksyor fojiasi. Holdan toygan Boksyor yiqilib qoladi. Napoleon uni otlarni so'yuvchiga sotib yuboradi; Qichqiroq esa "u kasalxonada, Napoleonni duo qilib o'ldi" deb aldaydi.
Yakun. Yillar o'tadi, inqilobni eslaydiganlar kamayadi. Cho'chqalar ikki oyoqda yurib, qamchi ko'tarib chiqadi. Yetti amr o'rnida bittasi qoladi: "Barcha hayvonlar teng, biroq ayrim hayvonlar boshqalaridan ko'proq teng". Ferma yana "Qo'rg'oncha" deb ataladi. Derazadan qaragan hayvonlar ziyofatdagi cho'chqalar bilan odamlarni bir-biridan ajrata olmaydi.
Yetti amr va ularning o'zgarishi
Ikki oyoqda yuruvchi — dushman. → Oxirida cho'chqalarning o'zi ikki oyoqda yuradi.
To'rt oyoqli yoki qanotli — do'st. → Cho'chqalar odamlar bilan do'stlashadi.
Hech bir hayvon kiyim kiymaydi. → Cho'chqalar Jonsning kiyimlarini kiyadi.
Hech bir hayvon karavotda uxlamaydi. → "...choyshab bilan uxlamaydi" deb o'zgartiriladi.
Hech bir hayvon spirtli ichimlik ichmaydi. → "...me'yoridan ortiq ichmaydi".
Hech bir hayvon boshqa hayvonni o'ldirmaydi. → "...sababsiz o'ldirmaydi" (qatllardan keyin).
Barcha hayvonlar teng. → "...biroq ayrim hayvonlar boshqalaridan ko'proq teng".
Xulosa
Asar boshida hayvonlar inson zulmidan qutulish uchun kurashadi, oxirida esa ular ustidan xuddi o'sha insonlarga o'xshab qolgan cho'chqalar hukmronlik qiladi. Asarning asosiy kinoyasi ana shunda: ozodlik va'da qilgan inqilob eski zulmning yangi ko'rinishiga aylanadi. Oruell o'quvchini ogohlantiradi: hokimiyatni nazorat qilish, tarixni yodda saqlash va mustaqil fikrlash har qanday jamiyatning himoyasidir.