| Muallif | Abdulla Qodiriy (Julqunboy, 1894–1938) — özbek romançiligining asosçisi; «Mehrobdan çayon», «Obid ketmon» asarlari muallifi; qatağon qurboni |
|---|---|
| Janri | Tarixiy roman; özbek adabiyotidagi birinçi roman (1922–1925-yillarda bölimlab, 1926-yilda kitob holida naşr etilgan) |
| Voqealar davri | XIX asr örtalari — hijriy 1264–1277-yillar (milodiy 1848–1860-yillar), Qöqon xonligi |
| Voqealar joyi | Toşkent, Marğilon, Qöqon |
| Tuzilişi | Uç bölim (23, 17 va 16 bob) va xotima |
| Boş qahramonlar | Otabek va Kumuşbibi |
| Asosiy mavzu | Sof muhabbat va uning fojiasi; köpxotinlik va kundoşlik; xonlikdagi özaro nizolar va el taqdiri |
| Asosiy ramz | «Ötkan kunlar» — ötmiş saboqlari; Kumuş — sof muhabbat va gözallik |
Asar bir qarashda
Toşkentlik a'yon Yusufbek hojining öğli Otabek savdo işi bilan Marğilonga kelib, Mirzakarim qutidorning qizi Kumuşni sevib qoladi va unga uylanadi. Kumuşga köz olaytirgan Homid fitna qilib, Otabek va qutidorni xonga qarşi fitnada ayblaydi; ular dor ostidan Yusufbek hojining maktubi tufayli qutuladi. Otabekning ota-onasi esa toşkentlik kelin orzusida uni Olim ponsadboşining qizi Zaynabga ham uylantiradi.
Homid soxta taloq xati yozdirib, Kumuş va Otabekni ajratadi, Otabekni öldirmoqçi böladi. Ammo Otabek uning rejasini bilib, Homid va şeriklarini öldiradi; fitnalar foş böladi. Kumuş Toşkentga kelib, Otabek xonadonida yaşay boşlaydi, hammaning mehrini qozonadi. Kundoşlik alamiga yongan Zaynab öğil tuğgan Kumuşni zaharlaydi. Kumuş vafot etadi, Zaynab aqldan ozadi. Otabek yurt himoyasida ruslar bilan jangda şahid böladi.
Mavzu va g‘oya
Mavzu: Ötmiş — XIX asr Qöqon xonligi hayoti: sof muhabbat va uning fojiasi, köpxotinlik va kundoşlik balosi, xonlikdagi özaro uruşlar, mustabidlik, jaholat va el taqdiri.
G‘oya: Yurtni özaro nizolar, jaholat va mustabidlik halokatga olib boradi; xalqning ötmişidan saboq oliş kerak. Sof muhabbat — eng uluğ tuyğu, uni köpxotinlik va jaholat odatlari barbod qiladi. Muallif sözi bilan: «Modomiki, biz yangi davrga oyoq qöydik, bas, biz har bir yösunda ham şu yangi davrning yangiliklari ketidan ergaşamiz».
Asosiy muammo: Otabek–Kumuş muhabbatiga Homidning fitnalari, ota-ona orzusi va kundoşlik tösqinligi; siyosiy tarafda — Azizbek, Musulmonqul zulmi, qipçoq qirğini.
Kompozitsiya
- Muallifning kiriş sözi — «Yozğuçidan».
- Birinçi bölim (23 bob): Otabekning Marğilonga kelişi, Kumuşga uylanişi; Homidning çaqimçiligi, qamoq, dor ostidan qutuliş; Toşkent qamali, Azizbekka qarşi qözğolon.
- Ikkinçi bölim (17 bob): ota-ona orzusi, Zaynabga uylaniş; soxta taloq xati; Otabekning yaşirin qatnovlari; Homid, Sodiq va Mutalning öldirilişi; fitnalarning foş bölişi.
- Uçinçi bölim (16 bob): Musulmonqulning ağdarilişi, qipçoq qirğini; Kumuşning Toşkentga kelişi; kundoşlik; Kumuşning ölimi.
- Xotima: Otabekning ruslar bilan jangda şahid bölişi; Yodgorbekning taqdiri.
Voqealar ketma-ketligi
- Marğilonda. 1264-yil, dalv oyining 17-kuni. Toşkentlik Otabek Marğilondagi karvonsaroyda; uning huzuriga Rahmat va «Homid xotinboz» keladi, uylaniş haqida bahslaşadi.
- Tanişuv. Ziyo şohiçi uyidagi ziyofatda Otabek otasining eski dösti Mirzakarim qutidor bilan tanişadi. Bir kuni u qutidor hovlisida Kumuşni körib qolib, sevib qoladi.
- Sovçilik va töy. Hasanali Ziyo şohiçini sovçilikka köndiradi. Qutidor Otabekni mamnuniyat bilan kuyovlikka qabul qiladi, töy böladi. Kumuş kuyovni körib: «Siz öşami?» deydi.
- Çaqimçilik va qamoq. Kumuşga köz olaytirgan Homid Otabek va qutidorni xonga qarşi fitnada ayblaydi. Ötabboy quşbegi ularni ölimga hukm qiladi.
- Dor ostida. Hasanali Toşkentga, qamaldagi Yusufbek hojiga borib, maktub olib keladi. Kumuş maktubni quşbegiga yetkazadi va eri bilan otasini dor ostidan qutqaradi.
- Toşkent voqealari. Azizbek Qöqonga qarşi boş kötaradi; Yusufbek hoji xalqni Azizbekka qarşi qözğaydi. Homid Musulmonqulga çaqiradi, ammo Otabek Yusufbek hojining xizmatlari tufayli ozod etiladi.
- Ota-ona orzusi. Özbek oyim toşkentlik kelin istaydi; Otabekni Olim ponsadboşining qizi Zaynabga uylantiradi.
- Soxta taloq. Homid Jannat opa orqali Kumuşga Otabek nomidan soxta taloq xati yetkazadi. Kumuş Otabekka ğazabli javob yozadi, qutidor kuyovini uyidan haydaydi.
- Yaşirin qatnovlar. Otabek Marğilonga yaşirinça qatnab yuradi, usta Alim uyida Şokirbek nomi bilan mehmon böladi. Kumuşni Komilbekka unaştirişadi, ammo Komilbek nikoh kuni hammomda öldiriladi.
- Homidning ölimi. Otabek Homid, Sodiq va Mutal polvonning qutidor uyini teşib kiriş rejasini eşitib, Malikboy maydonida uçalasini öldiradi. Fitnalar foş böladi, Kumuş soxta xatni yoqib yuboradi.
- Qipçoq qirğini. Musulmonqul ağdariladi, qipçoqlar qirğin qilinadi. Yusufbek hoji yurt işidan etak silkiydi.
- Kumuş Toşkentda. Kumuş ota-onasi bilan Toşkentga keladi, qaynota-qaynonasining mehrini qozonadi; Zaynab bilan opa-singildek bölişga intiladi, ammo Zaynab içida raşk yonadi.
- Kumuşning ölimi. Kumuş öğil tuğadi. Zaynab bergan zaharli sutli atalani içib, vafot etadi. Çaqaloqqa Yodgorbek deb ism qöyiladi; Zaynab aqldan ozadi.
- Xotima. Otabek Marğilonga ketadi va qaytmaydi. 1277-yil kuzida Yusufbek hoji xat oladi: Otabek ruslar bilan jangda qahramonona şahid bölgan. Muallif Yodgorbek 1919–1920-yillar oçarçiligida vafot etganini qayd etadi.
Qahramonlar ta’rifi
| Qahramon | Ta’rifi va asardagi o‘rni |
|---|---|
| Otabek | Yusufbek hojining yolğiz öğli; körkam, oğir tabiatli, ma'rifatli, vafodor yigit. Kumuşni sof muhabbat bilan sevadi, ota-ona irodasiga böysunib ikkinçi marta uylanadi. Yurt taqdiri uçun qayğuradi; ruslarga qarşi jangda şahid böladi. |
| Kumuşbibi | Mirzakarim qutidorning yolğiz qizi; gözal, aqlli, sabotli, mehribon. Dor ostidagi eri va otasini qutqaradi, soxta taloq xatini foş etadi; kundoş qasdi qurboni böladi. |
| Yusufbek hoji | Otabekning otasi, Toşkent a'yoni; dono, ta'masiz, el manfaatini közlovçi. Azizbekka qarşi qözğolon kötaradi; qipçoq qirğinidan keyin yurt işidan qöl yuvadi. |
| Özbek oyim | Otabekning onasi; ötkir, obrötalab, toşkentlik kelin orzusidagi ayol; keyin Kumuşni «çin kelinim» deydi. |
| Mirzakarim qutidor va Oftob oyim | Kumuşning ota-onasi; mehmondöst, mehribon. Qutidor soxta xatga işonib kuyovini haydaydi, keyin puşaymon böladi. |
| Hasanali | Yusufbek hoji xonadonining keksa, sodiq xizmatkori; Otabekni öz öğlidek köradi, najot yölida jonbozlik qiladi. |
| Zaynab | Olim ponsadboşining qizi, Otabekning ikkinçi xotini; kam gapiradigan, «pismiq» ayol. Erining mehriga zor bölib, raşk va alamdan Kumuşni zaharlaydi; aqldan ozadi. |
| Homid | Romanning asosiy salbiy qahramoni; «xotinboz», tuhmatçi, fitnaçi. Otabek va qutidorni dorga yuboradi, soxta taloq xati uyuştiradi; Otabek qölida öladi. |
| Usta Alim | Marğilonlik kosib; Otabekning sirdoşi, Saodatga bölgan muhabbati va uning ölimi bilan oğir taqdirli inson. |
| Azizbek, Musulmonqul | Mustabid hukmdorlar; xonlikdagi özaro nizolar va zulm timsoli. |
Badiiy xususiyatlari
- Tarixiy haqiqat va badiiy töqima uyğunligi: real tarixiy şaxslar (Azizbek, Musulmonqul, Normuhammad quşbegi) töqima qahramonlar bilan birga harakat qiladi.
- Boblarning qiziqarli nomlanişi va har bir bob oxirida intriga qoldiriş usuli.
- Psixologik tasvir: Otabek va Kumuşning içki keçinmalari, Zaynabning raşki, Homidning makri.
- Xalqona til, şevalar, maqollar; muallif çekinişlari («Uzr», «Yozğuçidan»).
- Hujjatlilik: aniq hijriy sanalar, maktublar, qabr lavhasi.
Ramz va timsollar
- Kumuş — sof muhabbat, gözallik va özbek ayolining fojiali taqdiri.
- Soxta taloq xati — fitna va tuhmatning qudrati, jaholat oqibati.
- Qipçoq qirğini — özaro nizolarning xalqni halokatga sudraşi.
- Yodgorbek — ötkan kunlardan qolgan yodgorlik, avlod davomiyligi.
Xulosa
«Ötkan kunlar» — özbek adabiyotidagi birinçi roman va eng sevimli asarlardan biri. Abdulla Qodiriy Otabek va Kumuşning sof muhabbati orqali XIX asr özbek jamiyatining içki dardlarini — köpxotinlik, jaholat, fitna va özaro uruşlarni körsatadi.
Asar xalqni ötmişdan saboq olişga çaqiradi: içki nizolar, mustabidlik va nodonlik yurtni halokatga olib boradi. Kumuş va Otabekning fojiasi esa har bir öquvçi qalbida sof muhabbat va insoniylik qadrini uyğotadi.
Voqealar bayoni — yaxlit hikoya
ABDULLA QODIRIY
«Ötkan kunlar»
roman voqealarining yaxlit bayoni
Hijriy 1264-yil, dalv oyining ön yettinçisi. Toşkentlik a'yon Yusufbek hojining öğli Otabek savdo işi bilan Marğilonga kelib, karvonsaroyning körkam hujrasida turibdi. Uning huzuriga Ziyo şohiçining öğli Rahmat va Rahmatning toğasi — «Homid xotinboz» keladi. Uylaniş haqida bahs böladi: Rahmat bir xotin bilan muhabbatli umrni, Homid esa xotinni köpaytirişni yoqlaydi. Suhbatda Mirzakarim qutidorning gözal qizi tilga olinadi — Homidning çehrasi buziladi.
Ziyo şohiçining uyidagi ziyofatda Otabek otasining eski dösti Mirzakarim qutidor bilan tanişadi. Bir kuni tahorat oliş uçun qutidor hovlisidagi ariq böyiga kirgan Otabek qutidorning qizi Kumuşni körib qoladi. Şundan beri u xayolçan, parişon bölib qoladi. Sodiq xizmatkor Hasanali bekning sevib qolganini sezadi va Ziyo şohiçini sovçilikka köndiradi. Qutidor Otabekni mamnuniyat bilan kuyovlikka qabul qiladi. Töy böladi. Kumuş kuyovni körib: «Siz öşami?» — deydi.
Fitna va dor
Qöqondan qaytgan Homid Otabekning uylanganini eşitib qasd qiladi. U qörboşiga borib, Otabek va qutidorni xonga qarşi fitnada ayblaydi. Ötabboy quşbegi ularni zindonga taşlab, ölimga hukm qiladi. Hasanali qutidorning saman yörğasida Toşkentga, qamal içidagi Yusufbek hojiga yetib boradi va undan maktub olib qaytadi. Mahkumlar dor ostiga olib ketilayotganda paranjili ayol — Kumuş maktubni quşbegiga topşiradi. Maktubdan Otabekning Azizbek tarafdori emasligi ayon böladi va ular dor ostidan qaytariladi.
Toşkentda esa Azizbek Qöqonga qarşi boş kötargan edi. Qamaldan söng u xalqqa oğir soliq soladi. Yusufbek hoji xalqni Azizbekka qarşi qözğaydi, Azizbek qölga olinib Qöqonga jönatiladi. Qoçib ketgan Homid Musulmonqulga yana çaqimçilik maktubi yozadi, ammo Yusufbek hojining xizmatlari haqidagi maktub Otabekni bu safar ham qutqaradi.
Ikkinçi xotin va soxta taloq
Özbek oyim toşkentlik kelin orzusida edi; qutidor esa qizini Toşkentga yubormaydi. Ota-ona Otabekni Olim ponsadboşining qizi Zaynabga unaştirişadi. Otabek «jonsiz haykal»dek rozi böladi. Homid esa yangi fitna tuzadi: puçuq Jannat opa orqali Kumuşga Otabek nomidan soxta taloq xatini yetkazadi. Kumuş huşidan ketadi, söng Otabekka «Kumuş emas, Tuproqbibi» imzosi bilan ğazabli xat yozadi. Marğilonga kelgan Otabekni qutidor «Uyatsizga mening uyimdan örin yöq!» deb haydaydi.
Otabek Marğilonga yaşirinça qatnab yuradi, usta Alim uyida özini Şokirbek deb taniştiradi. Kumuşni Komilbekka unaştirişadi, ammo kuyov nikoh kuni hammomda öldiriladi. Bir kuni Otabek Sodiqning xaroba uyiga yaşirinça kirib, Homid, Sodiq, Mutal polvon va Jannat opaning qutidor uyini teşib kiriş rejasini eşitadi. Malikboy maydonida u uçalasi bilan olişib, ularni öldiradi. Jarohatlangan Otabek qayin otasiga haqiqatni bayon qilgan maktub qoldiradi. Kumuş ikki xatni şam yonida soliştirib, taloq xatining soxtaligini isbotlaydi va uni yoqib yuboradi.
Qora kunlar
Musulmonqul hokimiyatdan çetlatiladi, Qöqonda qipçoqlar qirğin qilinadi. Şahar darvozasida boşi kesilgan qipçoqlarni körgan Otabek dahşatga tuşadi. Yusufbek hoji Temur, Bobur, Uluğbek vatanini halokatga sudrayotgan zolimlar haqida alam bilan gapiradi va yurt işidan etak silkiydi.
Kumuşdan maktub keladi: u ötganni unutib, Toşkentga, Otabek xizmatiga kelmoqçi. Qudalar keladi. Kumuş qaynota-qaynonasining mehrini qozonadi: Yusufbek hoji uni «farişta» deydi. Kumuş Otabekdan Zaynabga ham adolatli bölişni talab qiladi. Ammo Zaynabning könglida raşk yonadi; opasi Xuşröy uning «esini kirgizadi».
Kumuş öğil tuğadi. Zaynab tayyorlagan sutli atalani içgan Kumuş zaharlanib vafot etadi. Çaqaloqqa Yodgorbek deb ism qöyiladi. Otabek Zaynabni taloq qiladi, Zaynab aqldan ozadi. Otabek qudalarning aravasini özi haydab Marğilonga ketadi va Toşkentga boşqa qaytmaydi. 1277-yil kuzida Yusufbek hoji xat oladi: Otabek ruslar bilan töqnaşuvda qahramonona jang qilib şahid bölgan. Muallif sönggida Yodgorbek 1919–1920-yillar oçarçiligida vafot etganini, undan ikki öğil qolganini qayd etadi.