| Muallif | Abduqayum Yöldoş — zamonaviy özbek yozuvçisi |
|---|---|
| Janri | Hikoya (töqqiz qismdan iborat; asosiy qismi qölyozma-iqror şaklida) |
| Hikoya qiluvçi | Birinçi şaxs — oltmiş yoşli matematika domlasi (katta öqituvçi); sönggi qismlar muallif tilidan |
| Voqealar joyi | Toşkentdagi institut va universitet, yotoqxona, qişloq, Mirzaçöldagi ferma, ruhiy kasalliklar şifoxonasi |
| Voqealar davri | Taxminan öttiz yil: sovet davri oxiri (kooperativlar zamoni) dan Perelman kaşfiyoti e'lon qilingan yillargaça |
| Boş qahramon | Nomi aytilmagan matematik («Falonçi Pistonçiyeviç») — Puankare gipotezasining şaydosi |
| Asosiy mavzu | Iste'dod va orzuning maişiy taşvişlar, irim-sirim, töy-haşam va qarzlar girdobida sönişi |
| Asosiy ramz | Puankare gipotezasi va iyiği çiqib ketgan eski çarm portfel |
Asar bir qarashda
Oltmiş yoşli matematika domlasi öz hayotini qölyozmada hikoya qiladi. Yoşligida u fransuz matematigi Anri Puankare 1904-yilda ilgari surgan, yuz yildan beri yeçilmay kelayotgan gipotezani isbotlaşni orzu qilgan edi. Ammo ilmiy rahbari unga boşqa mavzuni beradi, söng otasining va'dasi bilan uylantirilgan yigit töy, «vatan» (uy-joy), qarz, ota-onasining va qaynonasining talablari içida qolib ketadi.
Dösti bilan qilgan piyoz «biznesi» barbod böladi, tört ming sömlik qarz böyniga tuşadi. Domla öttiz yil davomida uç joyda işlab, qarz uzadi; nomzodlik işini ham himoya qilolmaydi. Nihoyat iste'dodli talabani topib, birga gipotezani yeçmoqçi böladi — ammo talaba ham uylanib, «kiçik çilla, katta çilla» deb ketadi. Rus matematigi Grigoriy Perelman gipotezani isbotlaganini öqigan domla aqldan ozadi. Hikoya ruhiy şifoxonada, uning «Xudoyim, meni öttiz yil orqaga qaytar» degan nidosi bilan tugaydi.
Mavzu va g‘oya
Mavzu: Iste'dodli insonning orzusi va ilmiy salohiyati maişiy taşvişlar, eskiça urf-odatlar, töy-haşamlar va moddiy qaramlik içida qanday sönişi; ilm bilan moddiyat örtasidagi tanlov.
G‘oya: Inson ilm va moddiyatni teng kötara olmaydi: «ikki kemaga osilgan ğarq böladi». Vaqt şafqatsiz, imkoniyat qaytib kelmaydi; jamiyatdagi dabdabali töylar, kör-körona irim va özgalar fikri uçun yaşaş iste'dodni yeb bitiradi. Asar orzusini «keyinga» qoldiradigan har bir yoş uçun ogohlantirişdir.
Asosiy muammo: Domlaning içki kuraşi: ilm va orzu (Puankare) — oila, qarz, töy-haşam, xotini va qaynonasining talablari. Taşqi tomondan esa iste'dodni qadrlamaydigan, uni moddiy körsatkiç bilan ölçaydigan muhit.
Kompozitsiya
- I qism: eski portfel; dösti Tirkaşning «tumor»i; domla haqidagi afsona (göyo eng yaqin dösti uning qölyozmasini öğirlagan).
- II qism: Puankare gipotezasiga oşiq böliş; ilmiy rahbar bu mavzuni rad etib, «Galiley fazosining siklik sirtlari» mavzusini beradi.
- III qism: yigirma olti yoşda otasining va'dasi bilan uylaniş; töy xarajatlari, kelinning talablari.
- IV qism: «Vatan kerak» — uy-joy talabi, qaynonaning ta'nalari; dösti bilan Mirzaçölda piyoz tayyorlaş va piyozning yölda çirib ketişi.
- V qism: qarz, ukalarning qöşaloq töyi, uç joyda işlaş; soçning bir keçada oqarişi, duduqlaniş; Ayupov va Munisaning yuksalişi.
- VI qism: iste'dodli talabani topiş; talabaning töyi sababli iş töxtaşi.
- VII qism: Perelman gipotezani isbotlagani haqidagi xabar — qölyozmaning sönggi sahifalari.
- VIII–IX qism (muallif tilidan): ruhiy şifoxona; şifokor va talaba suhbati; domlaning talaba bilan sönggi uçraşuvi va nidosi.
Voqealar ketma-ketligi
- Portfel. Domla öttiz beş yil oldin Moskvada bir yuz yigirma rublga sotib olgan «yuz yil xizmat qiladigan» çarm portfelni eslaydi. Endi u ham egasiday bujmaygan, qulfi buzilgan.
- Tirkaş jöra. Qişloqdagi dösti, toğbegi Tirkaş unga omad keltiradigan «tumor»ni olib keladi; olim bölğusi yigit irimga işonmay, uni qaytarib yuboradi.
- Afsona. Institutda domla haqida afsona yuradi: göyo eng yaqin dösti uning tayyor nomzodlik işini öğirlab, himoya qilib olgan; şundan soçi oqargan, duduqlanib qolgan. Domla buni rad etadi.
- Gipotezaga muhabbat. Institutni bitiriş arafasida u Puankare gipotezasining şaydosiga aylanadi. Ilmiy rahbari: «Davlat sizga sarob ortidan yugursin deb pul bermaydi», — deb, öz mavzusini «bağişlaydi».
- Ilmiy iş. Yigit uyquni yarmiga qisqartirib, ham nomzodlik işini, ham gipotezani işlaydi: yotoqxonada yaşab, ikkita qaynatilgan tuxum bilan kun ötkazadi.
- Uylaniş. Yetti farzandli xonadonning tönğiçi yigirma olti yoşida otasining marhum jörasiga bergan va'dasi bilan «beşikketti» qizga uylanadi. Töy uçun ota-onasi qarzga botadi.
- Kelinning talablari. Kelin töy sovğalariga tegiş «baraka ketadi» deb, eri qarzini uzişga ruxsat bermaydi, ammo xolasining tuğilgan kuniga sovğa talab qiladi.
- «Vatan kerak». Şaharda xotini yotoqxonada yaşaşni istamaydi, «Vatan kerak», deydi; qaynonasi ham «saroyday hovli» va'dasini peş qiladi. Domla qarz töplab, beş qavatli uyning beşinçi qavatidan bir xonali kooperativ kvartira topadi.
- Piyoz biznesi. Xotini endi ikkinçi-uçinçi qavatdagi ikki-uç xonali uy söraydi. Pul topiş uçun domla dösti bilan şeriklikda Mirzaçölda ikki hafta piyozni dazmolda kuydirib, tört KamAZ piyozni Rossiyaga jönatadi.
- Barbodlik. Piyoz yölda çirib, suv bölib oqib ketadi. Dösti uyda biqinib ötiradi, keyin izsiz köçib ketadi; uç oydan söng uni yangi «Jiguli»da körişadi. Domla tört ming rubl qarz bölib qoladi.
- Qarz girdobi. Ikki ukasining qöşaloq töyi, xotini va qaynonasining ta'nalari. Domla qarz sörab yuradi, laborant qiz Munisadan ikki yuz rubl va tilla uzuk oladi. Şu asabiylikdan bir keçada soçi oqaradi, boşi qaltiraydigan, duduqlanadigan bölib qoladi.
- Öttiz yil. Domla uç joyda işlaydi: ma'ruza, quriliş, qorovullik, dam oliş kunlari mardikorlik. Ikki xonali uy oladi, öğil-qizli böladi. Ayupov fan doktori, Munisa esa xorijda dars bergan fan doktori böladi; domla hamon katta öqituvçi.
- Iste'dodli talaba. Har yili ma'ruza oxirida «lakmus» savol beradigan domla nihoyat murakkab savolga javob topgan talabani uçratadi va unga Puankare gipotezasi haqida sözlab, birga yeçişni taklif qiladi.
- Talabaning töyi. Talaba töyga taklifnoma uzatadi: «Kiçik çilla ötib olsin, keyin kirişaman». Domla bu gaplarni öttiz yil oldin özi aytganini eslab, unga maoşini töyona qilib beradi va yolğiz qolib höngrab yiğlaydi.
- Perelman. Domla internetda Sankt-Peterburglik 41 yoşli Grigoriy Perelman gipotezani isbotlagani, Filds medali bilan taqdirlanganini öqiydi. Uning yeçimi özinikiga «töqson töqqiz foiz» öxşaşligini körib, hasad va alamdan özini yöqotadi.
- Şifoxonada. Qölyozmani öqigan talaba va şifokor suhbatlaşadi: şifokor Perelmanni ham, domlani ham «bizning mijoz» deydi, qölyozmani makulaturaga topşirmoqçi böladi.
- Sönggi uçraşuv. Ikki sanitar hamrohligida çiqqan domla talabaga yangi gipoteza — «Şarq» haqida gapiradi. Talaba şoşib turgani (taşqarida kelinçagi kutayotgani) uçun domla taşlab ketgan formulali qoğozni ham olmay çiqib ketadi. Domlaning «Xudoyim, meni öttiz yil orqaga qaytar…» degan nidosi yölakda sönadi.
Qahramonlar ta’rifi
| Qahramon | Ta’rifi va asardagi o‘rni |
|---|---|
| Domla (hikoya qiluvçi) | Oltmiş yoşli katta öqituvçi, iste'dodli matematik. Orzusi — Puankare gipotezasini isbotlaş. Yumşoq, köngilçan, «yöq» deya olmaydigan inson: ota-onasi, xotini va qaynonasining talablari oldida doim «boşini quyiroq egadi». Tirikçilik uni yeb bitiradi; oxirida aqldan ozib, ruhiy şifoxonaga tuşadi. U fojiali qahramon — öz umrini özgalar istagiga qurbon qilgan iste'dod timsoli. |
| Rafiqasi | Otasining va'dasi bilan «beşikketti» qilingan, «soçi uzun» deb maqtalgan qiz. El nima deydi, degan taşvişda yaşaydi: uy-joy, töy, sovğa-salom talab qiladi, erini «böşang», «uquvsiz» deb farzandlariga ham şunday tanitadi. Şu bilan birga oila uçun fidoyi: boğçada işlab, rözğor tebratadi va şifoxonaga kuniga ikki marta qatnaydi. |
| Qaynona | Qizini «tovuq katagida» yaşatayotganini aytib, kuyovni doim kamsitadi; «Toşkentda saroyday hovlisi bor» degan sovçilar gapini peş qiladi. |
| Dösti (şerigi) | «Yiqiladigan joyiga oldindan körpa töşab qöyadigan», özini doim panaga oladigan ayyor odam. Piyoz biznesini taklif qiladi; barbod bölgaç domlani qarzga botirib, izsiz ketadi va keyin yangi «Jiguli» minib yuradi. |
| Ilmiy rahbar | Ustomon va ayyor; domlaning Puankare haqidagi orzusini «absurd mavzu» deb rad etib, özining «tiş kavagida asrab yurgan» mavzusini beradi. |
| Tirkaş | Qişloqdagi dösti, toğbegi. Irim-sirimga işonadi, lekin hayotdan rozi, baxtli odam. U oddiy, xotirjam hayot timsoli sifatida domlaga qarama-qarşi qöyilgan. |
| Munisa | Hurkak nigohli laborant qiz. Domlaga qarz — ikki yuz rubl va tilla uzugini beradi. Keyin fizika-matematika fanlari doktori bölib, Tennesi universitetida ma'ruza öqiydi. U domlaning qöldan boy bergan imkoniyatlari timsoli. |
| Ayupov | Domla bilan bir paytda iş boşlagan hamkasbi: 27 yoşida fan nomzodi, 30 yoşida fan doktori, keyin institut rahbari. Ilmga töliq berilgan odamning muvaffaqiyati namunasi. |
| Talaba (şogird) | Tuğma matematik, iste'dodli yigit. Domlaning orzusini davom ettirişi mumkin edi, ammo u ham töy, «kiçik va katta çilla» taşvişiga berilib ketadi. U domlaning yoşligini takrorlaydi. |
| Şifokor | Ruhiy şifoxona şifokori. Kinoyali, qöpol, hamma narsani pul bilan ölçaydi: million dollardan voz keçgan Perelmanni ham «şizofrenik» deb hisoblaydi; qölyozmani makulaturaga bermoqçi böladi. |
| Grigoriy Perelman | Tarixiy şaxs, rus matematigi. Puankare gipotezasini isbotlagan, million dollarlik mukofotdan voz keçgan olim. Asarda u domlaning amalga oşmagan taqdiri timsoli sifatida keladi. |
Badiiy xususiyatlari
- Asar asosan qölyozma-iqror şaklida, birinçi şaxs tilidan yozilgan; sönggi ikki qismda hikoya muallif (uçinçi şaxs) tiliga ötadi — öquvçi şundagina qahramonning şifoxonada ekanini biladi.
- Halqasimon kompozitsiya: «Xudoyim, meni öttiz yil orqaga qaytar» nidosi VI, VII va IX qismlarda takrorlanadi.
- Kinoya va aççiq kulgi: matematik atamalar maişiy hayotga köçiriladi («Vaqt arifmetik progressiyada ösgani sayin baxtingiz geometrik progressiyada köpaysin»).
- Maqol va iboralarga boy xalqona til («Çoydan oğzi kuygan qatiqni ham puflab içadi», «Ikki kemaga osilgan ğarq böladi», «Uzoqdagi quyruqdan yaqindagi öpka yaxşi»).
- Psixologik tasvir: qahramonning içki monologi, xotira va hozirgi zamonning almaşib kelişi.
- Real tarixiy faktlar (Puankare 1904-yil, Uaytxed, Smeyl, Kley instituti, Perelman, Filds medali) badiiy töqima bilan uyğunlaştirilgan.
Ramz va timsollar
- Puankare gipotezasi — insonning oliy orzusi, ilm çöqqisi; asarda u «uçib ketayotgan pari» qiyofasida tasvirlanadi.
- Eski çarm portfel — egasi bilan birga qarigan umr; içidagi qölyozmalar — amalga oşmagan orzular.
- Piyoz — yengil boylik sarobi; «tört KamAZ piyoz aççiq köz yoşimday oqib ketdi».
- «Vatan kerak» — moddiy taşvişlarning çeksizligi: bir xonali uydan keyin ikki-uç xonali, ikkinçi qavat söraladi.
- Kiçik va katta çilla — iste'dodni yeb bitiradigan urf-odatlar va «keyinga qoldiriş» odati.
- Yerda qolgan formulali qoğoz — yangi avlod ham orzuni taşlab ketişi, uzilgan davomiylik.
Esda qoladigan o‘rinlar
«Inçunun, yo ilm, yo moddiyat! Unisidan ellik, bunisidan ellik foiz olib yaşab bölmaydi.»
«Puankare kutib turdi, albatta, rosa kutdi, sabr-toqat bilan öttiz yil kutdi. Lekin men…»
«Xudoyim! Meni öttiz yil orqaga qaytar, Xudoyim…»
Xulosa
«Puankare» — orzusini «töy ötib olsin», «qarzdan qutulay» deb keyinga surgan va oxiri butun umrini yöqotgan iste'dod haqidagi aççiq hikoya. Yozuvçi qahramonni ham, uni örab olgan muhitni ham ayamaydi: domla «yöq» deya olmagani uçun, jamiyat esa iste'dodni pul, uy va töy bilan ölçagani uçun aybdor.
Asar yoşlarga muhim saboq beradi: vaqt qaytmaydi, iste'dod esa e'tiborsiz qolsa, öz-özidan sönadi. Talabaning ham ustozi yölini takrorlaşi bu fojia bitta odamniki emas, butun bir muhitniki ekanini körsatadi.
Voqealar bayoni — yaxlit hikoya
ABDUQAYUM YÖLDOŞ
«Puankare»
hikoya voqealarining yaxlit bayoni
Oltmiş yoşli matematika domlasi qölidagi eski çarm portfelga qarab, vaqtning hamma narsadan ustun ekanini öylaydi. Bundan öttiz beş yil oldin u bu portfelni Moskvada bir yuz yigirma rublga olgan, sotuvçi esa «yuz yil xizmat qiladi» deb maqtagan edi. Endi portfel ham egasiga öxşab bujmaygan, terisi köçgan, qulfi tinmay oçilib ketadi. Domla uni bağriga mahkam bosib yuradi: bir gal maşina urib ketganida qoğozlari soçilib, izsiz yöqolgan, özi esa tört yil hassaga tayanib yurgan edi.
U qişloqdagi dösti Tirkaşni eslaydi. Tirkaş bir paytlar unga omad keltiradigan «tumor» olib kelgan, ammo bölğusi olim irimga işonmay, uni qaytarib yuborgan edi. Tirkaş esa umr böyi xotirjam, xursand yaşadi: toğbegi böldi, törtta öğil östirdi, kenjasining töyiga Toşkentdan qirqta san'atkor olib keldi. Domla esa keyinçalik, omadsizlik toşlari orasida ezilganida, öşa «tumor»ni olmaganiga ham afsuslanadi.
Institutda domla haqida bir afsona yuradi: göyo uning eng yaqin dösti tayyor nomzodlik işini öğirlab, özi himoya qilib olgan, şundan domlaning soçi bir keçada oqarib, boşi qaltiraydigan, tili duduqlanadigan bölib qolgan. Domla bu gapni «hayotni bilmaydigan yozuvçilarning töqimasi» deb kuladi. Haqiqatda esa uni boşqa narsa — uzoq va oğir umr şu ahvolga solgan edi.
Puankare gipotezasi
Institutni bitiriş arafasida yoş yigit fransuz matematigi Anri Puankare 1904-yilda ilgari surgan gipotezaning şaydosiga aylandi. Bu topologiyaning markaziy muammosi, olamning şakli haqidagi savolga javob beradigan «Koinot formulasi» edi. Neça ön yillab akademiklar uni isbotlaşga urinib, mağlub bölgan. Yigit esa kutubxonaga tanda qöyib, kitob ketidan kitob öqidi.
Ilmiy rahbari bu mavzuni eşitib, unga özga sayyoralik maxluqqa qaragandek qaradi: «Davlat sizga sarob ortidan yugursin deb pul bermaydi! Uzoqdagi quyruqdan yaqindagi öpka yaxşi», — dedi va özining «tiş kavagida asrab yurgan» mavzusi — Galiley fazosining siklik sirtlarini «bağişladi». Yigit noiloj rozi böldi. U yotoqxonada yaşab, uyquni yarmiga qisqartirdi, tuşligiga ikkita qaynatilgan tuxum olib yurdi. Bu uning hayotidagi eng yorqin, eng baxtli kunlar edi: iş millimetrma-millimetr oldinga siljiyotgandek, olis ufqda yeçimning şamoyili körinayotgandek edi.
Uylaniş va «vatan»
Yetti farzandli xonadonning tönğiçi yigirma oltiga kirganida, ota-onasi uni uylanişga undadi. Otasi köp yillar oldin jörasining kiçkina qizini körib, «Kel, quda bölaylik» degan, jörasi vafot etgan bölsa ham, «lafz halol» deb va'dasida turib oldi. «Soçi uzun» deb ta'riflanadigan qiz neça yillardan beri sovçilarni qaytarib, uni kutib ötirgan ekan. Yigit uçraşuvga ham çiqmadi: xayoli Puankare bilan band edi.
Töy uni birdaniga ulğaytirib qöydi. Yetmiş rubl maoşli kiçik ilmiy xodim ota-onasi, ukalari qarz izlab yugurganini körib, xijolatdan yerga kirib ketardi. Ikki kunlik kelinçak esa töyga tuşgan sovğalarni qarzga işlatişga ruxsat bermadi: «sovğaga tegilsa, baraka ketadi», dedi va aksinça, xolasining tuğilgan kuniga sovğa talab qildi. Qirq kunlik «kiçik çilla, katta çilla» bilan yigit qişloqda qolib ketdi.
Şaharga qaytgaç, institutning oilaviy yotoqxonasidan katalakday xona berişdi. Ammo xotini: «Vatan kerak», — deb turib oldi. Qaynonasi kelib, «oyday qizimni tovuq katagida yaşatyapsizlar», deb ta'na qildi. Domla yana boşini egdi: qarindoşlaridan, döstlaridan qarz sörab, tört ming rublga yaqin pul töpladi va beş qavatli uyning beşinçi qavatidan bir xonali kooperativ kvartira topdi. Ammo xotini endi bu «vatan»dan ham voz keçdi: unga ikkinçi yoki uçinçi qavatdagi ikki-uç xonali uy kerak edi.
Piyoz
Şunday paytda öşa eng yaqin dösti unga «kattakon biznes» taklif qildi: pul domladan, ğoya undan, foyda örtada; bir yarim oyda pul ikki-uç barobar bölib qaytişi «ikki karra ikki — tört»day aniq edi. Ikki hafta ular Mirzaçöldagi yarim xaroba fermada öttiz çoğli mardikor bilan birga piyozning orqasini kesib, qizigan plita va dazmolga bosib kuydirdilar. Közdan yoş oqar, öpka yulinar, sigirlarning sutidan ham piyoz hidi kelardi. Nihoyat tört KamAZ piyoz Novosibirsk tomon jönadi.
Domla şaharga qaytib, bir oy jon-jahdi bilan ilmiy işiga berildi, nomzodlik işini deyarli tugatdi. Ammo bir kuni xotini döstini şaharda körganini aytdi. Dösti boşini boğlab yotgan ekan: piyoz yölda irib, suv bölib oqib ketibdi. Haydovçilarga pul tölanmagani uçun u uyda biqinib ötiribdi. Tez orada esa izsiz köçib ketdi; uç oydan söng domlaning xotini uni yap-yangi «Jiguli»da körib qoldi.
Öttiz yil
Baxtsizlik ketma-ket keldi. Ikki ukasi birdaniga uylanadigan böldi, qöşaloq töy uçun töyona kerak edi. Xotini va qaynonasi domlaning birorta söziga işonmay, kunu tun ta'na qilardi. Domla betini sidirib, taniş-begonadan qarz söradi. Hatto hurkak nigohli laborant qiz Munisaning oldiga ham bordi; u ertasigayoq ikki yuz rubl va tilla uzugini olib kelib berdi. Bu qarzni domla qaytarolmadi: Munisa tez orada işdan böşab, noma'lum joyga ketdi. Şu asabiy kunlarda domlaning soçi bir keçada oqardi, boşi qaltiraydigan, duduqlanadigan bölib qoldi. Afsona aslida şundan tuğilgan edi.
Öttiz yil u murvati burab qöyilgan qöğirçoqday işladi: ertalab ma'ruza, tuşdan keyin quriliş, keçasi qorovullik, dam oliş kunlari mardikorlik. «Qarzlardan qutulay, keyin ilmga qaytaman, Puankare kutib turadi», deb özini yupatdi. Bu orada ikkinçi qavatdan ikki xonali uy oldi, bir öğil, bir qizning otasi böldi, qaynonasi vafot etdi. Kembrijdagi Kley instituti Puankare gipotezasini yeçganga million dollar va'da qildi. Domla bilan bir paytda iş boşlagan Ayupov esa 27 yoşda fan nomzodi, 30 yoşda fan doktori böldi. Bir kuni domla uning institutidagi «Bizning faxrimiz» taxtasida Munisaning suratini kördi: u fizika-matematika fanlari doktori, Tennesi universitetida ma'ruza öqigan olima edi.
Şogird
Domla har yili yangi talabalarga ma'ruza oxirida murakkab savol berib, ular orasidan iste'dod qidirardi. Nihoyat bir yigit uning savoliga töğri javob berdi va doskada bir yarim daqiqada isbotlab körsatdi. Domla quvonib ketdi: tuğma matematik! U yigitga kitoblar berdi, sinab kördi, söng asta-sekin Puankare gipotezasi va million dollarlik mukofot haqida gapirdi. Içida esa niyat qildi: agar gipotezani yeçsalar, öz uluşidan — yarim million dollardan voz keçadi, çunki kaşfiyot quvonçi har qanday puldan qimmat.
Ertasiga u uçta noyob kitobni portfeliga solib, bayramga borayotganday keldi. Ammo talaba unga töyga taklifnoma uzatdi: «Oilada tönğiç öğilman… Kiçik çilla ötib olsin, keyin astoydil kirişaman, ungaça gipoteza kutib turadi». Domla bu gaplarni öttiz yil oldin özi öziga aytganini esladi. U yigitga maoşini töyona qilib berdi, yolğiz qolgaç esa höngrab yiğlab, Yaratganga iltijo qildi: «Xudoyim, meni öttiz yil orqaga qaytar…»
Domla işga bormay, «kasal» bölib yotib oldi va yaşirinça gipoteza ustida işladi: yeçim juda yaqin, faqat qulfga mos kalitni topiş qolgan edi. Ammo ön kun ötib yana qöşimça iş izlaşga majbur böldi. Talabadan esa hamon darak yöq edi. Bir kuni u internetda Sankt-Peterburglik 41 yoşli Grigoriy Perelman Puankare gipotezasini isbotlagani, Filds medali bilan taqdirlanganini öqidi. Perelmanning yeçimini körib, uning öz yöliga «töqson töqqiz foiz» mos kelişini angladi: bir oy, balki bir hafta boş kötarmay işlaganida, gipotezani özi isbotlagan bölardi. Hasad va alam uni yeb taşladi.
Şifoxona
Qölyozma şu yerda tugaydi. Uni öqigan talaba şifokorga heç narsa deya olmaydi. Şifokor kulib aytadiki, domla kun böyi bir soqolli odamning — Perelmanning suratiga qaraydi. Million dollardan voz keçgan Perelmanni ham u «bizning mijoz», «şizofreniya» deb ataydi va qölyozmani makulaturaga topşirişni taklif qiladi. Uning aytişiça, domlaning xotini kuniga ikki marta yiğlab xabar olib ketadi, domla esa talabani yigirma marta söragan.
Domlani ikki sanitar olib çiqadi. U şogirdini körib yaşnab ketadi: «Biz birgalikda mana buni yeçamiz! Bu Puankare emas, bu butunlay boşqa masala — buni Şarq deb qöyibdilar…» Talaba esa soatiga qarab, taşqarida kelinçagi kutib turganini aytadi. Domla unga formulali bir varaq qoğozni uzatib, «Bahona qidirmang, orzuga intilişdan çöçimang», deb şivirlaydi. Sanitarlar uni talabaga taşlanmoqçi deb öylab, içkariga sudrab ketadi. Domla köz yoşi bilan yana iltijo qiladi: «Xudoyim, meni öttiz yil orqaga qaytar…» Talaba esa yerda qolgan formulali qoğozga bir zum qarab, uni olmay çiqib ketadi. Domlaning nidosi uzun yölak oxirida sönadi.