| Muallif | Abdulla Oripov (1941–2016) — Özbekiston xalq şoiri, Özbekiston Qahramoni, Davlat madhiyasi muallifi |
|---|---|
| Janri | Dramatik doston (şe'riy satirik drama, bir pardali) |
| Yozilgan yili | 1988-yil («qayta quriş» va «oşkoralik» davri) |
| Voqealar joyi | «Haşarot» jurnali tahririyatining xonalaridan biri |
| Qatnaşuvçilar | Rais, Birinçi a'zo, Ikkinçi a'zo, Savdoyi olim, Ğoz kötargan çol, Farroş ayol |
| Badiiy usul | Satira, grotesk, kinoya; şe'riy dialog |
| Asosiy mavzu | Tuhmatçilik, igvogarlik, manfaatparastlik va amalparastlikni foş etiş |
| Asosiy ramz | «Ranjkom» — odamlarni ranjitiş uçun tuzilgan «taşkilot»; Farroş ayolning supurgisi |
Asar bir qarashda
«Haşarot» jurnali tahririyatining xonasida uç kişi — Rais, Birinçi a'zo va Ikkinçi a'zo — yangi «ijtimoiy taşkilot» tuzadi. Uning nomi «Ranjkom» bölib, yagona vazifasi — odamlarni ranjitiş, tuhmat, igvo, çaquv va hasad bilan yaxşilarni badnom qiliş. Rais öz «tajribasi»ni sözlaydi, a'zolar ham qilgan qabihliklari bilan maqtanadi: kimdir bir kişini ismidan ayirgan, kimdir yiğilişda bir ovçini tanqid bilan öldirib qöygan.
Ular «qayta quriş» va «oşkoralik» şiorlarini niqob qilib, kursilarni egallaşni rejalaştiradi. Xonaga Savdoyi olim va Ğoz kötargan çol kirib çiqadi — ular ham Ranjkomning masxarasiga uçraydi. Nihoyat Farroş ayol keladi. A'zolar uni ham ranjitmoqçi böladi, ammo bu ayol — qatağon qurboni bölgan olimning bevasi, sobiq muallima — ularning barça kirdikorlarini foş qiladi. Ranjkom a'zolari şarmanda bölib çiqib ketadi, Farroş ayol yolğiz qolib, dardini «sadoqatli yöldoşi» — supurgisiga aytadi.
Mavzu va g‘oya
Mavzu: Jamiyatdagi tuhmatçi, igvogar, manfaatparast va amalparast kimsalarni foş etiş; zamon özgarganda tusini özgartiradigan «manfaatparastlar qavmi».
G‘oya: Ezgulik va diyonat yolğon şiorlar ortiga yaşiringan yovuzlikdan ustun keladi. Halollik, sabr-qanoat va e'tiqodga ega oddiy inson (Farroş ayol) — xalqning asl vakili; ranjitişni kasb qilganlar esa «xalqqa ham, davlatga ham mansub emas».
Asosiy muammo: Ranjkom a'zolari (tuhmat, igvo, xudbinlik) — Farroş ayol (halollik, diyonat, xalq dardi). Kengroq ma'noda: zamon özgarişidan foydalanib qolmoqçi bölgan manfaatparastlar va haqiqatni istagan xalq.
Kompozitsiya
- Epigraf: «Azizim, dil qasriga besuroq kira körma, / Unda qöş-qöş ilonlar, ajdaholar yotadi…»
- Ekspozitsiya: Rais «Ranjkom» tuzilganini e'lon qiladi va uning maqsadini — hammani ranjitişni bayon qiladi.
- Tugun va rivojlaniş: a'zolik şartlari, bolalarni, bemorlarni ranjitiş usullari; a'zolarning «tajribalari» (Xudoyqul voqeasi, ovçining ölimi).
- Epizodik qahramonlar: Savdoyi olim (kapalagini izlab keladi) va Ğoz kötargan çol (vilt kasaliga qarşi ixtiro).
- Rivojlaniş: Raisning «qayta quriş» niqobi ostidagi rejasi, «spravka» haqidagi maslahati, Ikkinçi a'zoning «Ranjkom gimni».
- Kulminatsiya: Farroş ayolning kirib kelişi va töqnaşuv; ayolning taqdiri va foş qiluvçi monologi.
- Yeçim: Ranjkom a'zolarining çiqib ketişi; Farroş ayolning yolğiz qolib supurgisiga dardini aytişi.
Voqealar ketma-ketligi
- Ranjkomning tuzilişi. Rais «yangi şirkat» tuzilganini, özi rais, qolganlar a'zo ekanini aytadi. Taşkilot «ma'naviy» bölib, nomi «Ranjkom»: «Özgalarni ranjitmoqlik bizning işimiz».
- A'zolik şartlari. Qasamnoma-ariza, «sur'bet böliş» şiori; ota-ona, döst-yoron degan tuyğular manfaatga yaramasa — puç gap. Tuhmat, igvo, çaquv, hasad — asosiy qurol.
- Bolani ranjitiş. Ikkinçi a'zo yoş bolani qanday ranjitişni söraydi. Rais: bolaning boşini silab, «Sening otang boşqa odam», deb aytiş kifoya — oilada şubha, oqibat sud.
- Bemorni ranjitiş. Rais özi yomon körgan, gripp bölib yotgan odamning köngil sörab borib, «rakdan asrasin» deb uç marta ölimni eslatganini, u şubhaga qul bölib, elda burun pensiyaga çiqib ketganini maqtanib aytadi.
- Taroq hazili. Rais Birinçi a'zodan taroq söraydi — u esa kal. Bu ham «ranjitiş usuli» ekan.
- Savdoyi olim. Kapalagini izlab Töytepa tomondan kelgan Savdoyi olimni Rais «kapalagingizni Moskvadagi körgazmaga olib ketişdi» deb bir parça qoğozni «samolyot bileti» qilib beradi; olim «Ketdim! Rahmat!» deb çiqib ketadi.
- Raisning e'tirofi. Rais özini dahriy, alamzada deb tanitadi: na boylik, na martaba yöq; «Haşarot» jurnalidagi xodimlar «yarmi pöstak, yarmi tirrança», muharrir esa ikki marta «xalq duşmani» bölgan çol.
- Qayta quriş niqobi. Rais «oşkoralik, qayta quriş» davrini «yetmiş yilda bir keladigan» qulay fursat deb ataydi: xalq nomidan baqirib, majlislarni buziş, hay'atlarga çiqib oliş kerak.
- Xudoyqul voqeasi. Ikkinçi a'zo mahalladagi ateistik tadbirda lektor Xudoyqulni «isming diniy» deb ayblagani, u «Xudoy» qismidan voz keçgani, söng boşqa notiq «qul» qismi ham siyosiy xato degani — oqibatda odam ismsiz qolganini aytadi.
- Ovçining ölimi. Birinçi a'zo «Tabiatni asrang» anjumanida omadli bir ovçini barça tabiiy ofatlarda ayblab, tanqid qilganlari va u ötirgan joyida ölib qolganini sözlaydi.
- Ğoz kötargan çol. Omadsiz ixtiroçi pensioner ğoz kötarib kelib, vilt qurtiga qarşi har egatga ğoz qöyişni taklif qiladi. Rais ğozni qabulxonada qoldirişni aytadi — içida esa uni çoyxonada «sinab köriş»ni öylaydi.
- Ikkinçi a'zoning «hunari». Majlisda yaşirin qarsak çalib, notiqni şarmanda qiliş, bolaligida maşina ğildiragini teşib qoçgani bilan maqtanadi.
- Spravka. Rais «qölga tuşmaslik» uçun şifokordan «esipast» degan spravka olib qöyişni maslahat beradi: «jinnilarni qamaşmaydi».
- Ranjkom gimni. Ikkinçi a'zo «Biz Ranjkommiz, Ranjkommiz, Kelajagi ganjkommiz» deb boşlanadigan madhiyani öqiydi.
- Farroş ayol. Farroş ayol xonani yiğiştiriş uçun kiradi. A'zolar uni ranjitmoqçi bölib, «taşabbus yöq», «millatçi», «örisça işton kiyibsiz» deb tuhmat qiladi; ayol esa ularga dadil javob beradi.
- Ayolning qissasi. Ayol aytadiki, uruşdan oldin eçki paxtazorga kirgani uçun qaynatasini otib taşlaşgan; eri bilan yetimxonada ulğaygan. Eri olim bölgaç, çoyxonada daho haykalçasining boşini silab, «yovuzlarni jazolang» degani uçun çaquv bilan «xalq duşmani» qilib yöq qilingan, ayolni esa muallimlikdan haydaşgan.
- Foş etiliş. Rais ayolni Ranjkomga a'zo, hatto rais bölişga çaqiradi. Ayol rad etadi, Temur haqidagi naqlni aytadi, söng ostonada barça rejalarni eşitganini ma'lum qilib, har birining kirdikorini yuziga aytadi: biri köçirmakaş «tarjimon», biri içkilikboz, Rais esa xotinboz.
- Yeçim. Ranjkom a'zolari «bu xotinning miyasi açibdi» deb çiqib ketadi. Farroş ayol yolğiz qolib, yurt amalparastlardan qaçon qutulişi haqida öylaydi va dardini supurgisiga aytadi.
Qahramonlar ta’rifi
| Qahramon | Ta’rifi va asardagi o‘rni |
|---|---|
| Rais | Ranjkomning taşkilotçisi va mafkuraçisi. Özini dahriy, alamzada deb tanitadi; na mansab, na şuhratga erişa olgan. Odamzodni hayvondan ham «ayyorroq» deb biladi, fidoyilikni «havoyi gap» deydi. «Qayta quriş» şiorlarini niqob qilib, kursilarni egallamoqçi. Tuhmat, igvo va «spravka» uning qurollari. Farroş ayol uni «xotinboz, nodon» deb foş qiladi. |
| Birinçi a'zo | Ovçi, ovçilar «soyuzi» a'zosi; tahririyatda «tarjimon». Omadli ovçini tanqid bilan öldirib qöyganini «tajriba» sifatida aytadi. Kal (taroq hazili). Farroş ayolning söziça, kitoblardan köçirib, işini «ijod»ga yöyadigan kimsa. |
| Ikkinçi a'zo | Bolalikdan buzğunçilikka «mehr qöygan» (ğildirak teşiş), yaşirin qarsak bilan majlis buzadigan, Xudoyqulni ismidan ayirgan. «Ranjkom gimni»ni yozgan. Farroş ayol uni içkilikboz, «suvarakka keltirgan dorini içib qöygan» deydi. |
| Savdoyi olim | Aslida «zukko zot» bölgan, hamkasblari «boşini yegan» olim; kapalagini izlab yuradi. Rais uni aldab, qoğoz parçasini «bilet» qilib berib yuboradi. U ilm ahlining ayançli taqdiri timsoli. |
| Ğoz kötargan çol | Omadsiz ixtiroçi pensioner. Paxtaning vilt kasaliga qarşi har egatga ğoz qöyişni taklif qiladi. Soddaligi va Ranjkomning undan ham manfaat izlaşi kulgili-aççiq tasvirlangan. |
| Farroş ayol | Asarning ijobiy qahramoni. Qatağon qurboni bölgan olimning bevasi, sobiq muallima; yetimxonada ulğaygan, Navoiy, Gomer, Monteskyeni öqigan. Kambağal, ammo qanoatli va diyonatli. Ranjkomga a'zo bölişdan boş tortib, uning qabihliklarini foş qiladi. U «Men — xalqdirman, ammo-lekin emasman avom» deydi. |
| Xudoyqul, ovçi, muharrir (sahnada körinmaydigan şaxslar) | Ranjkom qurbonlari va nişonlari: ismidan ayrilgan lektor, tanqiddan ölgan ovçi, ikki marta «xalq duşmani» bölgan muharrir çol. |
Badiiy xususiyatlari
- Asar şe'riy şaklda yozilgan dramatik doston: qahramonlar törtliklar bilan sözlaşadi, remarkalar qavs içida beriladi.
- Satira va grotesk: «ranjitiş komiteti», gimn, «spravka», ğoz bilan vilt qurtini yöqotiş kabi börttirişlar orqali jamiyat illatlari kulgiga olinadi.
- Kinoya: «Haşarot» jurnali nomi, «Nomussizlik bizga — nomus, orsizlikdir or» kabi teskari ma'nodagi şiorlar.
- Monolog-tavsif: Farroş ayolning «manfaatparast qavm» haqidagi monologi — asar ğoyasining markazi.
- Xalq maqol va iboralari: «Baliq yöğu baliqçini qayerdan topasiz», «Uyurni kim haydab yursa, moli öşadir».
- Tarixiy-ijtimoiy fon: qatağon yillari, paxta yakkahokimligi, «qayta quriş» davrining şiorbozligi.
Ramz va timsollar
- «Ranjkom» — jamiyatdagi tuhmatçi va igvogarlarning uyuşgan «qavmi».
- «Haşarot» jurnali — ma'naviyati qaşşoq, boşqalarning hisobiga yaşovçi muhit.
- Supurgi — Farroş ayolning halol mehnati, sadoqatli hamrohi va jamiyatni iflosliklardan tozalaş ramzi.
- Kapalak — Savdoyi olimning uşalmagan orzusi, ilmning qadrsizlanişi.
- Spravka — jazodan qoçiş uçun soxta hujjat; qonunni çetlab ötadigan qoğozbozlik.
Esda qoladigan o‘rinlar
«Biz «Ranjkom»miz, biz hammani ranjitamiz, bas. Şu — asosiy vazifamiz, çiqarmang yoddan.»
«Inson faqat bölingaydir yaxşi, yomonga, Öğri degan, Töğri degan ikki millat bor.»
«Siz xalqqa ham, davlatga ham mansub emassiz.»
«Eng yaxşisi, hasratimni aytay tayoqqa, Sadoqatli yöldoşimsan özing, supurgim…»
Xulosa
«Ranjkom» — Abdulla Oripovning «qayta quriş» yillarida yozilgan ötkir satirik asari. Şoir zamon özgarganda darhol yangi şiorlarni bayroq qilib, yana öz manfaatini közlaydigan tuhmatçi va amalparastlarni foş qiladi. Ularning «taşkiloti» kulgili bölsa-da, qurbonlari — ismidan ayrilgan lektor, tanqiddan ölgan ovçi, aldangan olim — aççiq haqiqatni körsatadi.
Asarning eng kuçli obrazi — Farroş ayol. Qatağon, yetimlik va xörlikni boşidan keçirgan bu ayol qanoat va diyonatini yöqotmagan. U orqali şoir haqiqiy xalq kimligini körsatadi: xalq — avom emas, u yaxşi bilan yomonni, öğri bilan töğrini ajrata oladi.
Voqealar bayoni — yaxlit hikoya
ABDULLA ORIPOV
«Ranjkom»
dramatik doston voqealarining yaxlit bayoni
Asar epigraf bilan boşlanadi: şoir boşqalarning köngil qasriga söroqsiz kirmaslikni, u yerda qöş-qöş ilonlar, ajdaholar yotişini, birovni oyoq osti qiliş uçun behuda ot surmaslikni uqtiradi: har kimning öz quyoşi öz ufqiga botadi.
«Haşarot» jurnali tahririyatining bir xonasida uç kişi töplanadi. Rais yangi şirkat tuzilganini e'lon qiladi: u rais, qolganlar a'zo. Taşkilot «ma'naviy» bölib, nomi «Ranjkom»: uning yagona maqsadi — odamlarni ranjitiş. Rais aytadiki, boşqa idoralar maqsadini yaşiradi, ular esa oçiq aytadi: «Biz «Ranjkom»miz, biz hammani ranjitamiz».
Birinçi a'zo taşkilotga nizom, usul, rağbat va jazo kerakligini söraydi. Rais a'zolik şartlarini sanaydi: qasamnoma-ariza, «sur'bet böliş» şiori, ota-ona va döst-yoron degan gaplarni manfaatga yaramasa unutiş. Tuhmat, igvo, çaquv, hasad — eng asosiy qurol. Erta tongdan «ranjitiş ruhida» uydan çiqiş, uçragan odamni loyga çaplaş kerak.
Ikkinçi a'zo yoş bolani qanday ranjitiş mumkinligini söraydi. Rais javob beradi: köçada bolani uçratib, boşini silaş, otasining kimligini söraş va «Sening otang boşqa odam» deb aytiş kifoya — bola uyga borib aytadi, oilada şubha uyğonadi, qolgani sudga havola. Bemorni ranjitiş haqida esa Rais öz «tajribasi»ni sözlaydi: yomon körgan bir odami tumov bölib yotganida, olma-anor olib köngil sörab borgan, köz yoşi qilib, «xudo rakdan asrasin» deb uç marta ölimni eslatgan. Odam şubhaga qul bölib, bolalarini yiğib vasiyat qilgan va elda burun pensiyaga çiqib ketgan.
Rais Birinçi a'zodan taroq söraydi — a'zo esa kal. Rais kulib, bu ham ataylab qilingan «ranjitiş usuli» ekanini aytadi va kambağalni körsa boylikdan, közi ojizga quyoşdan gapirişni maslahat beradi.
Şu payt xonaga Savdoyi olim kirib keladi. U kapalagini izlab yuribdi: kapalagi şunday aqlliki, özi haqida ilmiy iş yoza oladi. Rais uni aldaydi: keça Moskvadan vakillar kelib, kapalakni körgazmaga olib ketişdi, sizga ham samolyot bileti qoldirişdi, deb bir parça qoğozni uzatadi. Olim xursand bölib, «Ketdim! Rahmat!» deb çiqib ketadi. Rais esa uning aslida zukko odam bölganini, uni hamkasblari «yeb qöyganini» aytib qöyadi.
Ikkinçi a'zo Raisni maqtab, uni Xudo iste'dodning «yombisi»ni bergan mergan deydi. Rais esa özini dahriy deb ataydi: Xudo unga na boylik, na martaba bergan. U alamini tökadi: hay'atlarga saylanmaydi, ehtirom yöq, «Haşarot» jurnalidagi xodimlarning yarmi pöstak, yarmi tirrança, muharrir esa ikki marta «xalq duşmani» bölgan, haligaça «kommunizm quramiz» deb qiçqiradigan çol. Birinçi a'zo jamoani kamsitmaslikni sörasa, Rais uni haqoratlaydi, söng «endi sal sur'betga öxşayapsan» deb maqtaydi.
Rais Ranjkomning asosiy rejasini sözlaydi: mamlakatda oşkoralik va qayta quriş ketmoqda, bu — yetmiş yilda bir keladigan fursat. Undan foydalanib, xalq nomidan baqiriş, «men» örniga «biz» deyiş, hay'atlarga çiqib oliş, majlislarni buziş kerak. Ikkinçi a'zo öz «tajribasi»ni aytadi: mahalladagi ateistik tadbirda lektor Xudoyqulni ismi diniy deb ayblagan, u «Xudoy» qismidan voz keçgan, boşqa notiq esa «qul» ham siyosiy xato degan — şunday qilib odam öz ismidan ayrilgan.
Birinçi a'zo ham bir voqeani sözlaydi: u ovçi, ovçilar soyuzining a'zosi. Omadli bir ovçiga hasad qilib, «Tabiatni asrang» şiori ostida anjuman uyuştirişgan va mamlakatda qirilib ketgan barça hayvonlar, hatto eramizdan oldin yöqolgan baliqlar uçun ham uni ayblaşgan. Ovçi boşini egib ötirgança öşa joyda ölib qolgan. Rais «asl Ranjkom sizning öşa soyuzingizda ekan» deb hayratlanadi va odamzodni hayvondan ham battar yovuz deb biladi, fidoyilikni havoyi gap deb ataydi.
Xonaga Ğoz kötargan çol kiradi. U omadsiz ixtiroçi pensioner: yetmiş yildan beri paxtani yeb kelayotgan vilt qurtiga qarşi har bir egatga ğoz qöyişni taklif qiladi. Rais ğozni qabulxonada qoldirişni aytadi, çol mamnun bölib çiqib ketadi; Rais esa ğozni çoyxonada «sinab köriş»ni öylaydi.
Ikkinçi a'zo yana öz «hunari» haqida gapiradi: majlisni buziş uçun qöllarini orqaga qilib yaşirin qarsak çaliş, bolaligida köçaga kelgan maşinaning ğildiragini teşib qoçiş. Rais yangi usullarni örgatadi: endi xat yoziş kuçini yöqotgan, oçiq yomonlaş kerak; azalarda qah-qah uriş, töylarda ökirib yiğlaş, saylovlarda nafsga tayaniş. Qölga tuşmaslik uçun esa şifokordan «esipast» degan spravka olib qöyiş kerak: «jinnilarni qamaşmaydi». Ikkinçi a'zo «Ranjkom gimni»ni öqiydi: «Biz «Ranjkom»miz, «Ranjkom»miz, Kelajagi ganjkommiz…»
Şu payt Farroş ayol kirib keladi va keç bölganini, uyga ketiş vaqti kelganini aytadi. Birinçi a'zo işni şu opadan boşlaşni taklif qiladi. Ular ayolni «taşabbus yöq», «zamon dardi bilan yaşamaysiz» deb ayblaydi. Ayol esa taşabbus deb qança odam qirilganini, qahraton sahar yöq paxtani «terib» yurgan minglab jonlarni eslatadi. Rais «millatçi», «örisça işton kiyibsiz» deb tuhmat qiladi. Ayol «Inson faqat yaxşi va yomonga bölinadi, öğri va töğri degan ikki millat bor» deb javob beradi; iştonini yeçmoqçi bölganida a'zolar «Yeçmang, yeçmang!» deb yalinadi.
Rais ayoldan qayta qurişni qanday tuşunişini söraydi. Ayol aytadiki, avval xalq davlatni tinglardi, endi davlat xalqqa quloq solmoqda. Ranjkom a'zolari esa «na xalqqa, na davlatga mansub», ular — qadimdan bor «manfaatparastlar qavmi»: el tulporni egarlasa — minmoqçi, el qurgan imoratga — da'vogar, yetmiş yil har gapiga Leninni qöşib xalq rizqini qiyib kelgan, endi yangi tartib nomidan kökrak kerib yurgan.
Rais «Bunçalik falsafani qayerdan bilasiz, ustozingiz kim?» deb söraydi. Ayol öz qissasini aytadi: ustozi allaqaçon Sibirda halok bölgan; u Navoiy, Gomer, Monteskyeni öqigan. Uruşdan oldin bir eçki paxtazorga kirib ketgani uçun hukumat vakillari eçkini, söng uning egasi — ayolning qaynatasini otib taşlaşgan. Uning öğli — ayolning bölajak eri — yetim qolgan. Ikkalasi yetimxonada ulğaygan, turmuş qurgan, eri olim bölgan. Ammo bir kuni çoyxonada dohiy haykalçasining boşini silab, «yovuzlarni jazolang» degani uçun çaquv bilan «xalq duşmani» deb e'lon qilinib, kitoblari bilan birga yöq qilingan. Ayolni esa muallimlikdan haydaşgan.
Rais ayolning erini «lapaşang» deb masxara qiladi va uni «tuzumdan alamzada» sifatida Ranjkomga a'zo, hatto rais bölişga çaqiradi. Ayol rad etadi: u tuzoqlarni taniydigan «tulki», endi faqat supurgisiga til tekkizmasliklarini söraydi. U Temur haqidagi naqlni aytadi: bir qabila boşliği Temurga «qassob bölsang söy, savdogar bölsang sot, podşoh bölsang baxt ato et» degan ekan. Söng ayol ostonada ötirib, ularning barça rejalarini eşitganini aytadi va har birining kirdikorini yuziga soladi: Birinçi a'zo — kitoblardan köçirib, işini ijodga yöyadigan «tarjimon», Ikkinçi a'zo — içkilikboz, Rais esa xotinboz, nodon.
Rais «bu xotinning miyasi açibdi» deb a'zolari bilan çiqib ketadi. Farroş ayol yolğiz qoladi. U öylaydi: bu kimsalar bilan paçakilaşib nima topdi? Qariganda nolozim sözlar aytdi. U hayratlanadi: nega bu qavm bir-birini doim topadi, qayerda karnay çalinsa, «oş bormi» deb töda-töda çopadi? U Yaratgandan yurtni şunday amalparastlar qölida xor qilmaslikni söraydi, «Qayda dono jim ötirsa — sayragay nodon» deb kuyunadi. U qirğin, oçlik va xörlikdan ölmay ötganini, qanoat va umidini yöqotmaganini aytadi va dardini sadoqatli yöldoşi — supurgisiga tökadi.