| Muallif | Sadriddin Ayniy (1878–1954) — özbek va tojik adabiyotining asosçilaridan, «Qullar», «Buxoro jallodlari», «Esdaliklar» asarlari muallifi |
|---|---|
| Janri | Satirik qissa (1937-yilda yozilgan) |
| Hikoya qiluvçi | Birinçi şaxs — Buxoro madrasasida öqiydigan yoş mullavaçça (muallifning özi) |
| Voqealar joyi | Buxoro: Labi hovuzi Devonbegi, çoyfuruşlik rastasi, Kökaldoş madrasasi, Şirbadan sayli, Ğalaosiyo atrofidagi qişloqlar |
| Voqealar davri | 1895-yildan 1917-yil kuzigaça (amirlik davri, Birinçi jahon uruşi, inqilob) |
| Boş qahramon | Qori Ismatullo — «Qori Işkamba» laqabli sudxör |
| Asosiy mavzu | Xasislik, oçközlik va sudxörlikni foş etiş |
| Asosiy ramz | «Işkamba» laqabi — töymas qorin; pulning «bolasi, nevarasi, evarasi» |
Asar bir qarashda
1895-yili Buxoroda turar joy izlayotgan yoş mullavaçça (hikoya qiluvçi) «Qori Işkamba» laqabli, bir neça hujraga ega bölgan odam bilan tanişişga intiladi. U bu ğalati odamni köçama-köça kuzatib, uning bema'ni xasisligiga guvoh böladi: Qori özgalarning nonini yeb, töylar va janozalarning «yirtiş»iga qatnaydi, uyida keçasiga bitta gugurtdan ortiq sarflamaydi, öz uyida biror marta oş pişirmagan. Aslida u yarim million tangaga ega boy sudxör: pulning foydasini «bolasi», foydaning foydasini «nevarasi» deydi.
Qori qişloq dehqonlarini qarzga botirib, amaldorlar bilan til biriktirib yerlarini egallaydi. Ammo uning özi ham aldanadi: saroybon yaşirgan ön ming tangasini öğirlaydi, mirza Abdulla esa töqson olti ming tangasini «olmadim» deb yeb ketadi. Jahon uruşi yillarida puli ikki milliondan oşadi. 1917-yil kuzida bolşeviklar hokimiyatni olgani, Kogonda banklarni musodara qilgani haqidagi xabarni eşitgan Qori Işkamba masjidda namoz çoğida «Oh!.. Bolşevik!» deb yiqilib, jon beradi.
Mavzu va g‘oya
Mavzu: Amirlik davri Buxorosida sudxörlik, xasislik va oçközlik; pulga qul bölgan insonning ma'naviy va jismoniy halokati; amaldorlar, qozi va noiblarning poraxörligi.
G‘oya: Pulni maqsad qilgan, faqat töplaş uçun yaşagan odam inson qiyofasini yöqotadi: u boyligidan na özi foydalanadi, na boşqalarga naf beradi va oxir-oqibat aynan şu pul tufayli halok böladi. Oçközlik va işonçsizlik — ruhiy kasallik.
Asosiy muammo: Qori Işkamba (oçközlik, xasislik, sudxörlik) — qarzdorlar, dehqonlar va oddiy xalq; ayni paytda Qori bilan undan ham ayyorroq kimsalar (saroybon, mirza Abdulla) va tarixiy özgarişlar (inqilob) örtasidagi töqnaşuv.
Kompozitsiya
- I–III boblar: hujra izlaş; Qori Işkamba bilan sartaroşxonada (katta salla haqidagi suhbat) va rastalarda uçraşiş.
- IV–VI boblar: Qorining özgalar nonini yeyişi, döppi savdosi; xonanda Rahimi Qandning hikoyalari; uy manzilini topiş.
- VII bob: Kökaldoş madrasasida tanişuv va hujra şarti — «har kuni sermasalliq palov bilan ziyofat qilasiz».
- VIII bob va keyingilari: Şirbadandagi Navröz sayli; boyvaçça bilan Qorining uyiga boriş (bitta gugurt, pulning «bolasi»); qişloq dehqoni Hamrohrafiq va Arbob Rözi bilan boğliq voqealar, noib huzuridagi murofaa.
- XI–XIII boblar: Arbob Rözi bilan oldi-berdi, Muhsin va boşqa qarzdorlarning taqdiri; Qorining tarjimayi holi.
- XIV–XV boblar: bank talonçiligi, saroybonning öğirligi, mirza Abdullaning aldovi; Qorining aqldan ozay deyişi; uruş yillarida boyişi.
- XVI bob (yeçim): 1917-yil kuzi, bolşeviklar haqidagi xabar, bank yopilişi va Qori Işkambaning masjiddagi ölimi.
Voqealar ketma-ketligi
- Hujra izlaş. 1895-yili Buxoroda madrasadan hujra topolmagan mullavaççaga dösti «Qori Işkamba»ning bir neça hujrasi borligini aytadi. Yigitni bu ğalati laqab qiziqtiradi.
- Sartaroşxonada. Qori Işkamba sartaroşga katta sallasini maqtaydi: salla katta bölsa, janozalarda «yirtiş» (mato) köproq beriladi. Soçi siyrak boşiga ustara ham urdirmay, arzon haq tölaydi.
- Özgalarning noni. Rastada Qori çinnifuruş sotib olgan issiq nonni özi sindirib, lunjiga tölgunça yeydi, söng sandiqfuruşning dasturxoniga ötadi.
- Döppi savdosi. Qori xotinlari tikkan döppilarni döppifuruşga sotib, pulini oldindan söraydi; hikoya qiluvçi xaridor bölib, uning savdolaşişini kuzatadi.
- Rahimi Qand. Arzon haq oladigan, şuning uçun mullavaççalar bazmiga köp çaqiriladigan xonanda Rahimi Qand Qori Işkambaning xasisligi haqida hikoya qiladi: töyda özgalarning palovini «uning oşi» deb minnat qilgani va h.k.
- Şubhali odam. Qori uni ta'qib qilayotgan yigitni «pulimni poylayapti» deb gumon qiladi: u hamma odamni öğri deb biladi.
- Hujra şarti. Kökaldoş madrasasi sahnida tanişuv böladi. Qori hujra berişga rozi, ammo bir şarti bor: ijaraçi har kuni sermasalliq palov pişirib, uni ziyofat qilişi kerak. Hikoya qiluvçi boşqa tekin hujra topganini aytib, bu şartdan qoçadi.
- Navröz sayli. Şirbadan qişloğidagi saylda Qori özga davralarning tovoqlarida qolgan oşni sidirib yeb, mullavaççalar davrasiga yugurib keladi; oğzidan guruç soçilib, boşqalar oşdan qöl tortadi.
- Boyvaçça bilan tunda. Otasidan yaşirib qarz olgan boyvaçça qarzini tölaş uçun hikoya qiluvçini Qorining uyiga boşlaydi. Qori keçasiga bitta gugurtdan ortiq sarflamaydi, lampani lampadan yondiradi, öz uyida heç qaçon oş pişirmaganini faxr bilan aytadi; foydani «pulning bolasi», foydaning foydasini «nevarasi», «evarasi» deydi.
- Hamrohrafiq. Ğalaosiyoga qaraşli Bölmaxöron qişloğilik dehqon Hamrohrafiq yeriga köz olaytirgan Arbob Rözi bilan janjali tufayli qarz söraydi. Qori noib bilan qişloqqa borib, uning yerini garovga oladi; masxarabozday ot minib kelgan Qori xalqni kuldiradi.
- Murofaa. Noib huzuridagi «şariat murofaasi»da Arbob Rözi qarzdorlarning yerini hosili bilan tortib oladi, qarşilik qilgan Şodmon otxonaga qamaladi. Muhsin degan qarzdor Qoriga qarz bölib, keyin vekseli böyiça mol-mulki sotuvga qöyiladi.
- Tarjimayi hol. Qori Ismat kambağal mulla oilasida tuğilgan, qorixonada Qur'onni yodlagan. Bolaligidan pulga öç: qimorbozlarga foyizga pul berib, boşi yorilgan. Ikki xotini döppi tikib öz tirikçiligini ötkazadi.
- Bank talonçiligi. Rus-Osiyo banki noma'lum qurollilar tomonidan talanadi. «Puling kuydi» degan gapdan Qori aqldan ozay deydi, ammo bank pulni foizi bilan qaytaradi va u yana bankka işonadi.
- Saroybonning öğirligi. Işongan yagona odami — «Kavkaz» saroyi saroyboni Qorining hujra tagiga yaşirgan ön ming tangasini öğirlatadi. Saroybon rus fuqaroligida bölgani uçun uni mahkamaga tortib bölmaydi.
- Mirza Abdulla. Savdogar kassiri mirza Abdulla Qorining töqson olti ming tangasini sanab olib, keyin «qanday pul? jinni böldingizmi?» deb haydab çiqaradi. Qozi kalon va quşbegi ham uning arziga quloq solmaydi; Qori jinnilarça köçalarda dod soladi.
- Uruş yillari. Birinçi jahon uruşida çayqovçilar sudxörga muhtoj bölib, Qorining puli ikki milliondan oşadi. Keyin esa boylar qarzga muhtoj bölmay qoladi; Qori pulini bankka qöyib, bankda tekin çoy içib, ozib-tözib yuradi.
- Bolşeviklar haqidagi xabar. 1917-yil kuzida bank tilmoçi bolşeviklar hokimiyatni olib, banklar, zavodlar, yerlarni xalqniki qilganini aytadi: «Ildizingiz suvda emas, ötda!» Qori uyqusiz tun ötkazib, ertasi bank oldida soat ön ikkigaça kutadi.
- Ölim. Bank xodimlari kelmaydi. Devonbegi xonaqohida janozalardagi «yirtiş»ni möljallab namozga turgan Qorining quloğiga pakana bir odam bolşeviklar Kogonda bankni egallaganini şivirlaydi. Qori «Oh!.. Bolşevik!» deb yiqiladi va jon beradi.
Qahramonlar ta’rifi
| Qahramon | Ta’rifi va asardagi o‘rni |
|---|---|
| Qori Işkamba (Qori Ismatullo) | Buxorolik sudxör; qorni katta bölgani uçun «Işkamba» (hayvon oşqozoni) laqabini olgan. Yarim million tangaga, keyin ikki milliondan ortiq pulga ega, ammo gadoydek yaşaydi: özgalar nonini yeydi, töy-ma'raka va janozalarga qatnaydi, uyida bir dona gugurt sarflaydi. Heç kimga işonmaydi, hammani öğri deb biladi. Ayni paytda özi ham undan ayyorroqlarga aldanadi. U oçközlikning satirik timsoli, «pulning quli». |
| Hikoya qiluvçi (mullavaçça) | Buxoro madrasasida öquvçi yoş yigit (muallifning özi). Kuzatuvçan, hazilkaş, odamlarning ahvoliga hamdard. Qorining xatti-harakatlarini kinoya bilan tasvirlaydi. |
| Rahimi Qand | Arzon haq oladigan xonanda va tanburçi; turmuşidan nolib yuradigan, ammo qiziqarli hikoyalar biladigan odam. Qorining xasisligi haqida guvohlik beradi. |
| Boyvaçça | Savdogar öğli; otasidan yaşirib pul sarflagani uçun Qoridan qarz olgan. Hikoya qiluvçini Qorining uyiga boşlab boradi. |
| Hamrohrafiq | Bölmaxöron qişloğilik dehqon. Arbob Rözining tuhmati bilan yer janjaliga qolib, samovarçidan, söng Qoridan qarzga botadi. Sudxörlik qurboni bölgan dehqon timsoli. |
| Arbob Rözi | Sangsabz qişloği oqsoqoli; dehqonlarning yerlarini qarz evaziga tortib oladigan zolim yer egasi. Qori bilan «döst», ammo bir-birlariga işonmaydi. |
| Noib | Amirlik amaldori; oçközlikda Qoridan qolişmaydi. Murofaani poraxör boylar foydasiga hal qiladi. |
| «Kavkaz» saroyining saroyboni | Qorining işonçini qozongan, keyin uning ön ming tangasini öğirlatgan ayyor kişi; rus fuqaroligi tufayli jazodan qutuladi. |
| Mirza Abdulla | Boy savdogarning kassiri; Qorining töqson olti ming tangasini aldab olib qoladi. «Öğrini qaroqçi urdi» maqolining jonli ifodasi. |
| Bank tilmoçi | Buxorolik «şutqori» (hazilkaş) yigit; Qoriga bolşeviklar ğalabasi haqida birinçi bölib xabar beradi. |
Badiiy xususiyatlari
- Satira va yumor: Qori Işkambaning xatti-harakatlari börttirib, kulgili tarzda tasvirlanadi (salla va «yirtiş», bitta gugurt, lampani lampadan yondiriş).
- Hikoya birinçi şaxs — kuzatuvçi mullavaçça tilidan olib boriladi; bu esdalikka xos işonarlilik beradi.
- Portret va laqab orqali xarakter yaratiş: «Işkamba» laqabi qahramonning mohiyatini oçadi.
- Tarixiy-etnografik aniqlik: Buxoro köçalari, rastalari, madrasalari, sayllari, amirlik mahkamalari batafsil tasvirlangan.
- Xalq maqollari va iboralari: «Öğrini qaroqçi urdi», «Iflos suv botqoqda yaxşi».
- Kompozitsiya hikoya qiluvçining kuzatuvi va eşitgan hikoyalari asosida epizodik qurilgan, oxirida fojiali-kulgili yeçim bilan tugaydi.
Ramz va timsollar
- «Işkamba» — töymas qorin, çeksiz oçközlik.
- Pulning «bolasi, nevarasi, evarasi» — foizning foiz ustiga ösişi — sudxörlik mohiyati.
- Katta salla — janozalardan «yirtiş» undiriş vositasi; dinni manfaatga xizmat ettiriş.
- Bitta gugurt — aqlga siğmaydigan xasislik.
- Kasalxona aravasidagi ölik — Qorining yaqinlaşib kelayotgan ölimi haqidagi işora.
Esda qoladigan o‘rinlar
«Odam degan pul töğrisida yotlargagina emas, öziga ham işonmasligi kerak.»
«Ildizingiz suvda emas, ötda! Ildizingiz yonmoqda, balki yonib kul böldi.»
«Oh!.. Bolşevik!»
Xulosa
«Sudxörning ölimi» — özbek satirik nasrining mumtoz namunasi. Sadriddin Ayniy Qori Işkamba obrazida pulga qul bölgan, insoniy qiyofasini yöqotgan, özi ham töyib yemaydigan, boşqaga ham naf bermaydigan odamni körsatadi. Uning kulgili xasisligi ortida qişloq dehqonlarining yeri va hayoti barbod bölayotgani turadi.
Qissaning yeçimi ramziy: Qori Işkamba boşqalarning tuhmati yoki kasaldan emas, aynan pulidan ayriliş qörquvidan öladi. Muallif bu bilan oçközlik insonni içdan yemirişini va tarix özgarişlari oldida har qanday «yiğilgan boylik» bir lahzada yöq bölişi mumkinligini körsatadi.
Voqealar bayoni — yaxlit hikoya
SADRIDDIN AYNIY
«Sudxörning ölimi»
qissa voqealarining yaxlit bayoni
1895-yili men Buxoro madrasalaridan özimga turar joy axtarar edim. Bir döstim «Qori Işkamba» degan odamning bir neça hujrasi borligini, undan sörasam, vaqtinça joy berişi mumkinligini aytdi. Meni hujradan köra bu ğalati nom qiziqtirdi: hayvonning oşqozonini «işkamba» derlar. Döstim aytdiki, uning asl nomi Qori Ismat, qorni juda katta bölgani uçun şunday laqab olgan bölsa kerak.
Kunlardan bir kun Labi hovuzi Devonbegida döstim sartaroşxonaga kirayotgan bir odamni körsatdi: «Ana Qori Işkamba». Men ham kirib, uning sartaroş bilan suhbatini tingladim. Sartaroş hazillaşib, sallasi juda katta ekanini aytdi. Qori jiddiy javob berdi: salla katta bölsa, janozalarda «yirtiş» ham kattaroq beriladi. Soçi siyrak, burma-burma terili boşiga ustara urdirmadi: «Bir-ikki tolaga ustara işlatib nima qilasiz», dedi. Men esa «uysiz-joysiz gadoyga öxşaydi-yu, bank xodimlarining tuşligiga şoşiladi — bu qiziq maxluqni yaxşilab tanib olişim kerak», deb ahd qildim.
Ertasi kuni uni rastada uçratdim. Novvoy issiq non olib kelganida, çinnifuruş non sotib olib, yelpiğiç ustiga sindirib qöydi. Qori Işkamba esa heç söramay nonni yeyişga tuşdi va lunji tölib, gapira olmay qolgunça yedi; söng çoy söradi. Keyin sandiqfuruşning dasturxoniga ötdi. «Timça»da xotinlari tikkan döppilarni döppifuruşga topşirib, pulini oldindan söradi. Men xaridor qiyofasida aralaşib, uning savdolaşişini kuzatdim.
Mullavaççalar bazmiga çaqiriladigan xonanda Rahimi Qand menga Qori haqida köp gap aytib berdi. U arzon xonanda bölgani uçun mullavaççalar köp çaqirardi. Bir töyda Qori Işkamba töy egasidan unga bir tovoq oş oldirib bergan va keyin bu oşni özining tuzi deb minnat qilib yurgan ekan. Rahimi Qanddan Qorining uy manzilini bilib oldim.
Uning uyiga bordim — topolmadim, ammo Qori meni allaqaçon sezib qolgan ekan. Ma'lum bölişiça, u mendan qörqib yurgan: «Bu odam kun böyi orqamdan yuradi, qayerdan pul olib, qayerga qöyişimni poylayapti». U hamma odamni özining puliga köz tikkan öğri deb bilardi.
Tanişuv
Oradan köp ötib, Kökaldoş madrasasining sahnida ötirganimda Qori Işkamba tişini kovlab yonimga keldi va ötirdi. Men unga oçiq aytdim: hujra söraş uçun orqangizdan yurgan edim. U «mening zarxarid hujram yöq, otamdan qolgan bir-ikkita hujra bor», dedi va hozirgina ijaraçisi — bir mullavaççaning oşini yeb çiqqanini, oşni kamgöşt pişirgani uçun uni quvaman deb döq urganini aytdi. «Agar siz har kuni sermasalliq palov pişirib, meni ziyofat qilişni böyningizga olsangiz, uni quvib, hujrani sizga beraman». Men or qilib, boşqa tekin hujra topganimni aytdim.
Bahor kelib, Şirbadan qişloğida Navröz sayli böldi. Biz mullavaççalar qozon ijaraga olib, oş damladik. Qori Işkamba yonimizdagi davrada ötirgan ekan: öşa yerdagi tovoqning tagidagi oşni sidirib, yoğini tomizgança oğziga tiqib, bizning davraga yugurdi. Şunday köp tiqdiki, çaynayotganda guruç oğzidan tovoqqa soçilardi. Biz oşdan qöl tortdik.
Qorining uyida
Bir kuni taniş boyvaçça keçqurun Qori Işkambaning uyiga qarzini tölaşga borişini, menga hamroh bölişimni söradi. U otasidan yaşirib pul sarflagani uçun Qoridan qarz olgan ekan. Mirşablardan qoçib-pisib Qorining eşigini qoqdik. Qori boloxonada ötirib, lampani yoqiş uçun içkaridan gugurt emas, lampa söradi: «Uyimda bir keçada bir dona gugurtdan ortiq sarflanmasligi kerak, çiroq çiroqdan yondiriladi». Söng böyradan çöp suğurib, lampadan lampani yoqdi.
Men undan öz uyida oş pişirganmisiz, deb söradim. «Sira pişirmaganman. Oşnalar uyida tayyor oş topilar ekan, nega uyimda qozon-tovoq qilib ötiray?» dedi u. Boyvaçça qarzning özini va foydasini töladi. Qori pulni ikki marta sanab, qoğoz pullarni çiroqqa tutib tekşirdi. Ma'lum böldiki, u foydani «pulning bolasi», foydaning foydasini «nevarasi», undan keyingisini «evarasi» der ekan. Hatto pulni olgaç, bizni kuzatib çiqib, pulni boşqa joyga yaşirmoqçi böldi: «uyida saqlar ekan» deb öylamasligimiz uçun.
Qişloqdagi oldi-berdi
Bir kuni masjid oldida Qoriga dehqon Hamrohrafiq yaqinlaşdi. Uning yerlariga Sangsabz oqsoqoli Arbob Rözi köz olaytirib, janjal çiqargan, dehqon samovarçidan qarzga botgan edi. Qori uni söroqlab, noib bilan birga Bölmaxöron qişloğiga bordi. Umrida ot minmagan Qori sallasi köziga tuşib, çoponlari ot ustiga yoyilib, butun qişloqni kuldirdi. Ziyofatdan söng noib işni Qori foydasiga hal qildi: dehqonning yeri garovga olindi, foyda hisobi «aytişga oson bölsin» deb yana yaxlitlandi.
Qori Arbob Rözi bilan ham oldi-berdi qilardi; ikki «döst» suyak körgan itlardek bir-biriga işonmasdi. Kuzda noib qişloqda «şariat murofaasi» ötkazdi: Arbob Rözi qarzdorlarning yerini hosili bilan tortib oldi, qarşilik qilgan Şodmonni otxonaga qamadi. Qoriga qarzdor bölgan Muhsinning mol-mulki ham veksel böyiça sotuvga qöyildi.
Men Qorining tarjimayi holini ham bilib oldim. U kambağal mulla oilasida tuğilgan, qorixonada Qur'onni yodlab «Qori Ismat» bölgan. Bolaligidanoq qimorboz bolalarga foizga pul berib, ulardan biri ğişt bilan boşini yorgan. Ikki xotini döppi tikib, öz kunini körardi: Qori ularga ham bir pul sarflamasdi.
Zarbalar
Öşa vaqtlarda Qorining beş yuz ming tangasi bor, deyişardi. Bir kuni u pul qöyadigan Rus-Osiyo banki noma'lum qurolli odamlar tomonidan talandi. «Puling kuydi» deb qörqitişganda, Qori aqldan ozayozdi. Ammo bank oçilgaç, pulini foizi bilan qaytarişdi va u yana bankka işondi. Keçqurunlari qöliga tuşgan pullarni esa yagona işonçli odami — «Kavkaz» saroyining saroyboni bilan birga hujrasiga yaşirardi. Bir keça şu hujraning tagidan teşib, ön ming tangasini olib ketişdi. Iz saroybonga olib borsa-da, u rus fuqarosi bölgani uçun amir mahkamasi unga heç narsa qilolmadi. Qori köçalarda «uyim kuydi» deb dod solib yurdi: «Odam pul töğrisida öziga ham işonmasligi kerak».
Köp ötmay boşiga undan ham oğir kun tuşdi. Boy savdogarning kassiri mirza Abdulla qoraköl mavsumida undan foyda bilan qarz söradi. Qori quvonib, bankdan töqson olti ming tangani yugurib olib keldi, keyin vekseli uçun yana tört ming tanga keltirdi. Mirza esa taajjublanib: «Qanday pul? Tuş körayapsizmi yo jinni böldingizmi?» dedi va xizmatkorlariga uni oyoğidan sudratib haydatdi. Qori sallasini böyniga solib, arkka, qozi kalon va quşbegiga bordi, hatto «merosim hammasi janobi oliyniki bölsin» deb yalindi. Ammo kattalar kulib qöyişdi, yasovullar uni urib quvlaşdi. Qori butunlay jinnilaşdi.
Bir neça oydan keyin u öziga keldi. Birinçi jahon uruşi boşlanib, çayqovçilar qarzga muhtoj böldi va uruşning ikkinçi yilida Qorining puli ikki milliondan oşdi. Ammo uçinçi yili boylar şunçalik boyidiki, qarzga muhtoj bölmay qoldi. Qori pulini bankka qöyib, bankda kuniga bir marta tekin çoy içib, mullavaççalar oşi va janozalar bilan qanoat qilib, ozib-tözib yurdi.
Ölim
1917-yil kuzida u «bolşeviklar hukumatni olgan emiş» degan xabarni eşitdi va bank direktoridan söramoqçi bölib bankka bordi. Bank yopilgan, xodimlar kassalarni kötarib Kogonga ketgan edi. Yölda bankning tilmoçi uçradi. U Qoriga bolşeviklar banklarni, zavodlarni, yerlarni xalqniki qilib e'lon qilganini, endi tekinxörlarning kuni bitganini aytdi: «Ildizingiz suvda emas, ötda! Ildizingiz yonmoqda, balki yonib kul böldi». Qori devorga suyangança jonsiz haykalday qotib qoldi.
U tuni bilan uxlamadi, tongda Qur'on öqib, podşohning taxtga qaytişini tiladi va bank oldiga borib ötirdi. Soat sakkiz, töqqiz, ön, ön bir böldi — heç kim kelmadi. Qorining köksi şişib, nafasi qisildi. «Peşin janozalarining yirtişidan qolmay» deb Devonbegi xonaqohi tomon yöl oldi. Uzoqdan bank aravasiga öxşaş uzun arava körinib, yuragi yorilayozdi, ammo bu kasalxona aravasi bölib çiqdi — ustida köçada ölib qolgan bir odamning jasadi bor edi.
Xonaqohda uçta tobut turardi. Qori qaysi tobutning «yirtişi» köproq bölişini çamalab, qizil kimxob tortilganining orqasidan borişga qaror qildi va namozga turdi. Şu payt pakana bir odam quloğiga şivirladi: «Eşitdingizmi? Bolşeviklar Kogonda bankni, barça qoğoz aqça, oltin, kumuşni qölga olib, xalqniki deb e'lon qilibdi». Qori «Oh!.. Bolşevik!» deya yerga yiqildi. Namozdan söng odamlar kördiki, uning oğzidan qon oqib, boş barmoği quloğiga yopişgança qotib qolgan. U ölgan edi.