| Muallif | Zulfiya Qurolboy qizi — zamonaviy özbek adibasi |
|---|---|
| Janri | Hikoya (katta hikoya, qissaga yaqin; qismlarga bölingan) |
| Voqealar joyi | Tepaliklar va toğlar orasidagi qipçoq lahjasida sözlaşuvçi daşt qişloği; xöjalik idorasi, tegirmon, yertöla, kasalxona |
| Voqealar davri | Sovet davrining sönggi ön yilliklari (kolxoz-xöjalik tuzumi, «dilbuzar» — televizor endi kirib kelgan yillar) |
| Boş qahramon | Tangriberdi — tegirmonçining tönğiç öğli, iqtidorli şaxmatçi |
| Asosiy mavzu | Iste'dodning ota zulmi, nodonlik, manfaatparastlik va loqayd muhit tufayli halok bölişi |
| Asosiy ramz | Şaxmat taxtasi — Tangriberdining tafakkuri, orzusi va hayoti |
Asar bir qarashda
Toğlar orasidagi daşt qişloğida tegirmonçi Dovulning tönğiçi Tangriberdi rais Eşboyevning uyidagi televizorda «Şaxmat maktabi» körsatuvini körib, şaxmatga oşiq böladi. Arifmetika öqituvçisi Şovki muallim karton qutiga şaxmat katakçalarini çizib beradi. Bola tez orada ustozini yengib, maktab, tuman, viloyat çempioni böladi. Ammo oçlik yillarini körgan, hamma narsani pul va non bilan ölçaydigan otasi uning tegirmonçi bölişini istaydi: kaltaklaydi, yorliqlarini yoqib yuboradi, yertölaga qamab qöyadi.
Armiyada katta şaxmatçilar orasiga qöşilgan yigitni otasi zörlab uylantiradi va xöjalik idorasiga işga joylaydi. Musobaqaga boriş uçun pul topolmagan Tangriberdi raisni foş qiliş bilan qörqitadi, köp ötmay ikki notaniş barzangi uni ölguday döpposlaydi. Umurtqasi singan, xotirasini yöqotgan yigit nogironlar aravaçasiga mixlanadi, xotini va öğli taşlab ketadi, ota-onasi vafot etadi. Hikoya sönggida tana çirib borayotgan bir paytda Tangriberdining muzlagan tafakkurida uçqun yonadi: u şaxmat donasini suradi va televizordagi jahon çempioniga töğri yurişni şivirlaydi.
Mavzu va g‘oya
Mavzu: Iqtidorli insonning ota zulmi, nodonlik, mol-dunyoparastlik va manfaatparast rahbarlar hukm surgan muhitda sindirilişi; tafakkurning qudrati va fojiasi.
G‘oya: Iste'dod — Xudoning in'omi; uni non va pul bilan ölçab, kişan solgan jamiyat va oila öz farzandini öz qöli bilan halok qiladi. Ammo inson tafakkuri hatto jismoniy halokat oldida ham butunlay sönmaydi — u eng sönggi lahzada ham uçqun berib yonadi.
Asosiy muammo: Tangriberdi (şaxmat, erkinlik, tafakkur) — Dovul tegirmonçi (oçlik qörquvi, «ota-bobo kasbi», pul); Tangriberdi — rais Eşboyev (soxta ğamxörlik, poraxörlik, jazosiz qolgan zöravonlik).
Kompozitsiya
- Ekspozitsiya: daşt qişloği, qurbaqa bosgan quduqlar, «dilbuzar» (televizor) möjizasi; tegirmonçining Eşboyev haqidagi hikoyasi.
- Tugun: bolaning «Şaxmat maktabi» körsatuviga oşiq bölişi, Şovki muallim karton taxta çizib berişi.
- Rivojlaniş: maktab musobaqalari, birinçi örin va pul olinmagani uçun ota zulmi; armiya, otaning yorliqlarni yoqişi, yertöla; majburiy uylaniş.
- Rivojlaniş: idoradagi iş, Muzayyana (murabbiyning qizi) va harbiy qismdan kelgan xat; musobaqa uçun pul söraş, raisni qörqitiş.
- Kulminatsiya: xotinining ketişi, mayxona va soylikdagi döpposlaş — umurtqaning sinişi.
- Yeçimga yaqinlaşiş: kasalxona, xotira yöqolişi (amneziya), raisning «sahiyligi», xotin va öğilning ketişi, ota va onaning ölimi.
- Yeçim: Tangriberdining tafakkurida uçqun yonişi — şaxmat donasini surişi va televizordagi öyinga «töğri yuriş»ni şivirlaşi.
Voqealar ketma-ketligi
- Qişloq va «dilbuzar». Daşt qişloğida quduqlarni qurbaqa bosgan, odamlar qipçoq lahjasida sözlaşadi. Tegirmonçi Dovul televizorni ilk bor rais Eşboyevning uyida, yöqolgan öğlini qidirib borganida köradi va raisni maqtab, uni özidan mamnun qiladi.
- Şaxmatga oşiqlik. Bola raisning uyida «Şaxmat maktabi» körsatuvini körib, otasidan şaxmat yasab berişni söraydi; otasi «Sendan boşqa dardim yöqmi!» deb haydaydi.
- Şovki muallim. Arifmetika öqituvçisi Şovki şahardan şaxmat olib kelişni va'da qilib, uç oy unutadi. Bola karton quti olib keladi, muallim unga katakçalar çizib, oq-qoraga böyab beradi. Bola toş va oşiqlarni dona qilib öynab, tez orada muallimni yengadi.
- Birinçi musobaqa. Töqqizinçi sinfda otasi musobaqaga ruxsat bermaydi. Şovki muallim «ğolibga pul berilişi mumkin» deb tegirmonçini köndiradi. Tangriberdi birinçi örinni oladi, ammo pul berilmaydi; otasi uni ikki marta tarsakilaydi.
- Yertöla. Keyingi musobaqaga söraganida otasi uni yertölaga qamab qöyadi. Tangriberdi turli bahonalar bilan musobaqalarga borib, tuman va viloyat çempioni böladi, ammo yorliqlarini ota-onasiga körsatmaydi.
- Armiyadan qaytiş. Ikki yildan söng barvasta harbiy bölib qaytgan yigit otasiga yana ketişini, murabbiyi Almaz aka bilan şaxmatni davom ettirişini aytadi. Otasi uning barça yorliqlari va yangi şaxmat taxtasini tandirda kerosin quyib yoqib yuboradi.
- Otaning ötmişi. Dovul uruş yillari oçlikda onasi, akasi, ikki singlisini yöqotgan, özi toş kemirib tişini sindirgan. Şundan beri yertölasida ikki yillik buğdoy, yoğ va yaşirin pul saqlaydi — uning şiori: «Oç qolmaslik!»
- Qoçiş va qamoq. Tangriberdi poyezdga bilet olayotganda otasi tutib keladi va yertölaga qamaydi. Tört kun huşli-huşsiz yotgan yigit non hidiga çidolmay, eşik oldida yolvoradi; öşa keçqurun ozod qilinadi.
- Majburiy uylaniş va iş. Otasi uni qarindoşining qiziga uylantiradi va Eşboyevning idorasiga hisobçi yordamçisi qilib joylaydi; öğlining maoşini tiyin-tiyinigaça olib qöyadi.
- Harbiy qismdan xat. Tangriberdiga harbiy qismdan xat keladi; uni öqib yirtib taşlagan yigit şaxmatni ham yiğiştirib, özini işga uradi, tunlari uxlamay hovlida kezadi. (U murabbiyining qizi Muzayyanani sevar edi.)
- Musobaqa uçun pul. Yigit oyning ön yettisida boşlanadigan musobaqaga boriş uçun pul söraydi. Otasi uni ayovsiz döpposlaydi va raisdan unga pul bermaslikni iltimos qiladi. Tangriberdi tunda uydagi taxtalarni sotib, uydan qoçadi.
- Raisni qörqitiş. Tangriberdi Eşboyevdan pul söraydi; rad javobini olgaç, uning yer sotgani, yöllarni asfaltlangan deb millionlik akt tuzgani, fermadagi qöylarni «sel oqizdi» deb yozdirgani haqida yuqoriga borişini aytadi. Aslida qölidagi qoğozda heç narsa yozilmagan edi.
- Xotinning ketişi. Uyda yigit xotiniga baqiradi, kelin otasinikiga ketib qoladi. U Şovki muallimning xotinidan eşitgan gapni — erining köngli boşqada ekanini aytadi. Tangriberdi uni qaytarib olib kelişga rozi qiladi.
- Soylikdagi fojia. Qaytişda yigit «Hasan vino» uyida içib, mast holda soylikdan ötayotganda ikki notaniş barzangi unga «tuhmat qilding» deb yopişib, ölguday döpposlaydi. Uning umurtqasi uç joydan sinadi.
- Kasalxona va amneziya. Tört oy davolaniş, bir neça operatsiya. Boş şifokor tegirmonçining pulini olmaydi: «raisingiz şunday topşiriq bergan». Huşiga kelgan Tangriberdi onasini «xola» deydi — u xotirasini yöqotgan, töxtovsiz ovqat söraydi.
- Raisning «ğamxörligi». Eşboyev Tangriberdiga xöjalik hisobidan nafaqa, nogironlar aravaçasi va televizor beradi; bu marosim suratga olinib gazetada çiqadi. Rais esa tez orada tumanga kötariladi.
- Yöqotişlar. Öğli Yöldoş tuğiladi, ammo xotini keyin bolani olib ketadi. Buni eşitgan Tangriberdi ovqat söraşni töxtatadi. Otasi uning karavoti yoniga tirgovuçli şaxmat taxtasi qöyadi. Tegirmonçi tomoğidagi şişdan, olti oydan söng onasi ham vafot etadi.
- Unutilgan bemor. Ukasi Erkaboy tegirmon bilan, kelin bolalari bilan band; Tangriberdining tanasida yaralar paydo böladi. Şovki muallimni Erkaboy «akamning boşiga sen yetding» deb haydaydi.
- Tafakkur uçquni. Bir tong Tangriberdi yonida uxlab yotgan öğlini köradi, söng şaxmat donalarini terib çiqadi. Yaralaridan qurt tökilayotganidan bexabar holda uning muzlagan tafakkurida uçqun yonadi va u oq piyodani bir katak suradi. Televizordagi jahon çempionati öyinida u çempionga şivirlaydi: «Otni qöya tur! Ruxni c8 dan c4 ga yur!»
Qahramonlar ta’rifi
| Qahramon | Ta’rifi va asardagi o‘rni |
|---|---|
| Tangriberdi | Tegirmonçining tönğiç öğli; ozğin, nimjon, ammo favqulodda iqtidorli şaxmatçi. Sukutida qudrat yaşiringan, otasiga qarşi söz aytmay, içida yiğlaydi, lekin ahdidan qaytmaydi. Ota zulmi, majburiy nikoh, ezilgan muhabbat va raisning zöravonligi uni sindiradi. Jismonan halok bölsa-da, oxirida tafakkuri uyğonadi — u iste'dodning ölmasligi timsoli. |
| Dovul tegirmonçi | Tangriberdining otasi; oçlik yillarini körib, toş kemirib ulğaygan, şuning uçun hamma narsani non va pul bilan ölçaydi. Qöpol, zolim, xasis: öğlini kaltaklaydi, yorliqlarini yoqadi, yertölaga qamaydi. Raisga laganbardorlik qiladi. Oxirida öğlining ahvolini körib armon bilan öladi. U fojiali, ham ayançli obraz. |
| Buvzilol bayça | Tangriberdining onasi; mehribon, ammo eriga söz aytolmaydigan, ojiz ayol. Öğlining kasalxonadagi tört oyida yonidan jilmaydi, uni öz bolasi tanimaganida yuragi ezilsa ham parvarişini töxtatmaydi. Oxirida özi ham kasal bölib vafot etadi. |
| Eşboyev | Xöjalik raisi; yuzi «xörozning tojiday qip-qizil», el oldida sahiy va kulib turuvçi, aslida sökonğiç, poraxör, va'dabozlik bilan yaşaydigan amaldor. «Oyday — faqat yoruğ tomoni bilan körinadi». Tangriberdi foş qilaman deganidan keyin unga hujum uyuştirilgani, rais esa keyin nafaqa, televizor, aravaça bilan «sahiylik» qilib, tumanga kötarilgani işora tarzida beriladi. |
| Şovki muallim | Arifmetika öqituvçisi, Tangriberdining birinçi ustozi va dösti. Dastlab va'dasini unutgan bölsa-da, keyin karton taxta çizib beradi, otasini köndiradi, şogirdiga doim hamdard böladi. Oxirida Erkaboyning tuhmatidan ozorlanib, bu uyga qadam qöymaydi. |
| Erkaboy | Tangriberdining ukasi; otasining erkatoyi («novvosday yigit böladi»). Jizzaki, akasiga befarq; tegirmonni egallaydi, Şovki muallimni nohaq ayblaydi. |
| Kelin (Tangriberdining xotini) | Dovul tegirmonçining qarindoşining qizi; dumaloq yuzli, mehnatkaş, qaynona-qaynotasiga yoqqan ayol. Eri uni sevmaydi; arazlab ketadi, öğil köradi, keyin boşqa turmuşga çiqib, öğlini otasiga qaytaradi. |
| Muzayyana va Almaz aka | Almaz aka — Tangriberdining armiyadagi murabbiyi; Muzayyana — uning qizi, Tangriberdining ezilgan muhabbati. Ular sahnada körinmaydi, ammo yigitning orzu qilgan boşqa hayoti timsoli. |
| Yöldoş (Yöldoşboy) | Tangriberdining öğli; bobosi «otasiga yöldoş bölsin» deb ism qöygan. Hikoya sönggida aynan uning körinişi Tangriberdining qalbida ilk tuyğuni uyğotadi. |
Badiiy xususiyatlari
- Hikoya qismlarga bölingan, voqealar köpinça retrospektiv (orqaga qaytiş) usulida beriladi: tegirmonçining oçlik yillari, Tangriberdining bolaligi.
- Personajlar nutqida qipçoq şevasi xususiyatlari saqlangan («dilbuzar», «diyirmon», «-di» qöşimçasi), bu muhitni jonli körsatadi.
- Psixologik tasvir: Tangriberdining sukuti, köz yoşlari, içki keçinmalari; tegirmonçining tişi oğriği va tomoğidagi «nimadir» — vijdon azobining işorasi.
- Ramziy detallar: şaxmat taxtasi, yertöla, non hidi, televizor — har biri qahramon taqdirining bosqiçlarini ifodalaydi.
- Kinoya: Eşboyevning «sahiyligi» gazetada surat bilan e'lon qilinadi, rais esa lavozimga kötariladi.
- Oçiq final: hikoya Tangriberdining tafakkuri uyğongan lahza bilan tugaydi, keyingi taqdiri öquvçi tasavvuriga qoldiriladi.
Ramz va timsollar
- Şaxmat taxtasi — Tangriberdining dunyosi: «oq-qora kataklarda dunyo bor böy-basti bilan namoyon». Taxtaning yonişi — orzuning yondirilişi, tirgovuçdagi taxta — keçikkan imkoniyat.
- Yertöla — otaning oçlik qörquvi va jamğariş ehtirosi; ayni paytda farzand qamalgan zindon.
- «Dilbuzar» (televizor) — dunyoga oçilgan derazaça: bolaga şaxmatni körsatgan, oxirida esa raisning soxta «sahiyligi» belgisi.
- Tegirmon — «ota-bobo kasbi», toşdek oğir, bir xil takrorlanadigan hayot.
- Eşboyev — oy — faqat yoruğ tomoni bilan körinadigan, qoronğu tomonini heç kim körmagan amaldor.
- Tafakkur uçquni — inson ruhining ölmasligi, iste'dodning jismoniy halokatdan ham ustunligi.
Xulosa
«Tafakkur» — iqtidorli bir yigitning oila, qişloq va zamon tomonidan bosqiçma-bosqiç sindirilişi haqidagi oğir, ammo çuqur hikoya. Tegirmonçi ota — yovuzlikdan emas, oçlik va nodonlikdan tuğilgan qörquv sabab öğlining hayotini barbod qiladi. Rais Eşboyev esa jamiyatdagi soxta ğamxörlik va jazosiz zöravonlikni gavdalantiradi.
Hikoyaning sönggi lavhasi uning nomini oqlaydi: tanasi çirib borayotgan Tangriberdining ongida uçqun yonadi va u yana şaxmat haqida öylaydi. Adiba şu bilan aytmoqçi: inson tafakkuri — eng sönggi va eng mustahkam qal'a. Uni qadrlay olmagan jamiyat esa öz kelajagidan ayriladi.
Voqealar bayoni — yaxlit hikoya
ZULFIYA QUROLBOY QIZI
«Tafakkur»
hikoya voqealarining yaxlit bayoni
Tepaliklar va ulkan toğlar bilan qurşalgan daşt qişloğida yoz keç keladi-yu erta ketadi. Uylarning köpi loysuvoq, quduqlarning suvi qurigan, borlarini esa qurbaqa va zuluk bosgan. Odamlar qipçoq lahjasida sözlaşadi. Qişloqning boşqalardan bir afzalligi bor: atrofidagi tört qişloqni birlaştirgan xöjalikning markazi, idora, maktab va kutubxona şu yerda. «Oynai jahon» deb atalmiş möjiza esa bu yerga atigi ön-ön beş yil oldin kirib kelgan.
Tegirmonçi Dovul bu möjizani birinçi marta tönğiç öğli Tangriberdi yöqolib qolgan kuni körgan. Bolani butun qişloqdan qidirib, oxiri rais Eşboyevning eşigini qoqqan va uyida «içida odamlar özimizning tilda gapiradigan» qutiçani körgan. Eşboyev «beş-olti yilda xöjaligimdagi har bir xonadonda şunday dilbuzar böladi», degan. Tegirmonçi esa köngli bir gupirib, raisni maqtab-maqtab, aslida aytmoqçi bölgan gapni — qişloqqa artezian quduq kerakligini aytmay qaytgan. Öğli esa raisning uyida televizor körib ötirgan ekan.
Karton taxta
Bir kuni bola raisning uyida «Şaxmat maktabi» degan qisqa körsatuvni körib, tuproq köçani çangitib uyiga yugurdi va endigina tegirmondan qaytgan, qoşu kipriklarigaça oppoq un bosgan otasining belboğiga osildi: «Menga ham şohmot yasab bering!» Otasi «Pişt, sendan boşqa dardim yöqmi!» deb uni siltab taşladi. Bola maktabga, arifmetika muallimi Şovki akaning oldiga bordi. Muallim şahardan davlat işlab çiqargan şaxmat olib kelişni va'da qildi-yu, uç oy unutib yurdi. Şunda bola Eşboyevning hovlisida yotgan karton qutini olib, muallimning uyiga bordi: «Mana şu kartonga şaxmat katakçalarini çizib bering!» Mulzam bölgan muallim öşa kuniyoq oltmiş tört katakni çizib, oq-qoraga böyab berdi.
Bola donalarning nomini, yurişini tezda örgandi va oq-qora böyalgan toşlar-u oşiqlar bilan öynab, köp ötmay ustozini doğda qoldirdi. Uni sekin, ammo öjar öyini, donalarga sehrlab olmoqçidek uzoq tikilişi muallimni hayratga solardi. Buyurilgan işni çala taşlab, muallimnikiga yugurgani uçun bola otasidan tez-tez kaltak yerdi, ammo tarsakining tafti sovimasdan yana karton taxta ustiga muk tuşardi. Oltinçi sinfda maktab musobaqasida ğolib çiqdi.
Töqqizinçi sinfda birinçi yirik musobaqaga boriş kerak edi, ammo Dovul tegirmonçi ruxsat bermadi: «Şohmot senga oş-non beraymidi?! Artistlikka qiziqqaningdayam mayliydi, bir töyga borsang dunyoning pulini topasan!» Musobaqa arafasida Şovki muallim tepalikdagi tegirmonga çiqib keldi, uzoq gaplaşib ötirdi va oxirgi çora sifatida «Tangir ğolib bölsa, pul berilişi ham mumkin», dedi. Bu söz tegirmonçining quloğiga buloq suvining jildiraşidek yoqdi.
Tangriberdi birinçi örinni olib, zarhal yorliq bilan qaytdi. Yölda Şovki muallim uning çöntagiga pul solib qöymoqçi böldi, ammo yigitça «Otam pulni yaxşi köradi, hozirdan örgansa keyin nima böladi?» deb rad etdi. Otasiga esa rostini aytdi: «Birinçilikni oldim, ammo bir tiyin ham berişmadi». Tegirmonçi uni ikki yuziga ketma-ket tarsakiladi. Keyingi musobaqaga söraganida esa indamay qölidan yetaklab, yertölaga qamab qöydi. Şunda ham Tangriberdi yölini topdi: turli bahonalar bilan uydan çiqib, tuman, viloyat çempioni böldi, ammo birorta yorliğini ota-onasiga körsatmadi. Söng armiyaga ketdi.
Yonayotgan taxta
Ikki yildan söng qişloqqa harbiy kiyimdagi barvasta, istarasi issiq yigit kirib keldi — uni hatto otasi ham tanimay qoldi. Bir kuni ota-bola şirçoy ustida yolğiz qolişdi. «Diyirmonni qaçon qölga olasan?» deb söradi tegirmonçi. Tangriberdi esa harbiy qismga qaytişi, murabbiyi Almaz aka bilan şaxmatni davom ettirişi kerakligini aytdi: «Tegirmonçining bolasi tegirmonçi bölişi kerak deb, şu toğlar orasida ötib ketaveramizmi?!» Otasi uning yorliqlarini körmoqçi böldi, söng ularni va öğli armiyadan olib kelgan yangi şaxmat taxtasini olib, tandirga tiqdi, ustidan kerosin quydi. Qoğozlar gurillab yonib ketdi, oq va qora «şoh»lar yerda soçilib yotardi.
Tegirmonçining bu qattiqqölligi ötmişdan edi. Uruş yillari uning onasi, akasi, ikki singlisi oçlikdan şişib ölgan. Kiçkina Dovulbek bir kalamuşni ikki kun poylab, tutolmagaç, qornini aldaş uçun toş kemirgan va oziq tişini sindirgan. Öşa singan tiş hali ham tuşlarida oğriydi. Şuning uçun u uylanmasidan oldin yertöla qazigan va unda ikki yilga yetadigan buğdoy, yoğ hamda yoriqqa tiqib qöyilgan pullarini saqlaydi. Uning bir umrlik şiori — oç qolmaslik.
Ota öğlini uylantirişga va «oyoğiga tuşov solişga» qaror qildi. Tangriberdi esa murabbiyining qizi Muzayyanani sevardi; uning suratini faqat Şovki muallimga körsatgan edi. Ikki kundan keyin qişloqda «tegirmonçining öğli qoçibdi» degan miş-miş tarqaldi: otasi uni vokzalda bilet navbatida tutib kelib, yertölaga qamagan edi. Zax, moğor hidi anqiyotgan zim-ziyo yertölada Tangriberdi ikki kun kaltak zarbidan huşli-huşsiz yotdi. «Ölsam ölaman, lekin otamga yalinmayman», derdi u. Törtinçi kuni yertölani yangi yopilgan non hidi tutdi. Yigit gandiraklab eşikka borib, nimalar deb baqirganini keyin eslaşga ham uyaldi. Öşa kuni keçqurun uni ozod qilişdi; eşik oldida esa bir juft issiq non turardi.
Ezilgan orzu
Töy ötdi. Kelin tegirmonçining qarindoşlaridan, dumaloq yuzli, mehnatkaş qiz edi. Otasi Tangriberdini Eşboyevning idorasiga hisobçi yordamçisi qilib joyladi va uning maoşini tiyin-tiyinigaça olib qöydi: «öğlimning çöntagida şamol öynasa, heç qayoqqa ketolmaydi». Idorada Tangriberdi raisning el oldida sahiy, içkarida esa oğzi sökinişdan böşamaydigan odam ekanini kördi.
Bir kuni unga qaysidir harbiy qismdan xat keldi. Yigit uni öqib yirtib taşladi va şundan keyin yuzi dokadek oqarib yurdi, şaxmatni ham yaşirib qöydi. Kunduzi özini işga urib, tunlari uxlamay hovlida kezar, tepalikka çiqib, «Yaxşiyam osmon bitta…» deb piçirlardi. Homilador xotini erining terslanib yotişidan ranjiydi; yigit esa unga «Fazilatlaring uçun yaxşi körişni istamayman» degan sovuq gapni aytadi.
Nihoyat Tangriberdi otasiga oyning ön yettisida boşlanadigan musobaqaga boriş uçun pul kerakligini aytdi: «Turnir tugaşi bilan qaytaman!» Otasi bermadi, öğil «Bölmasa butunlay ketaman!» deb baqirdi. Tegirmonçi unga çoy sepib, soçidan tortib, holdan toygunça döpposladi, keyin raisdan öğliga pul bermaslikni iltimos qildi. Öşa keçasi Tangriberdi bir notaniş bilan uydagi taxtalarni maşinaga ortib sotmoqçi böldi; ota uni tutib qolmoqçi bölganida yigit yulqinib qoçdi. Tegirmonçi qöllarini kökka kötarib qarğamoqçi böldi, ammo Buvzilol bayça uning oyoğiga yiqildi: «Boşqa hamma narsa mayli, bolamni qarğamang!»
Tongda Tangriberdi Eşboyevning oldiga kirib pul söradi. Rais rad etgaç, yigit uning yer sotgani, yöllarni asfaltlangan deb millionlik akt tuzib pulni bölişib olgani, fermadagi qöylarni «sel oqizdi» deb yozdirgani haqida kökrak çöntagidagi qoğozni silkitib, raykomga, obkomga boraman, dedi. Aslida qoğozda heç narsa yozilmagan edi. Uyga qaytgaç, raisning ustidan rostdan ham ariza yozmoqçi böldi, ammo xotinining yelkasidan qarab turganini körib, uni haydab soldi. Kelin otasinikiga ketib qoldi.
Soylikda
Ota-onasining qistovi bilan Tangriberdi xotinini olib kelgani bordi. Kelin Şovki muallimning xotinidan eşitgan gapni — erining köngli boşqada ekanini yuziga soldi va «heç kimni öylamayman deb va'da bering» dedi. Yigit «Sen nima desang şu» deb, içidan ezilib qaytdi. U uyga bormay, «Hasan vino» deb yozilgan uyga burildi va hamma narsani unutmoqçi bölib içdi. Yarim keçada gandiraklab soylikdan ötayotganida orqasidan kelayotgan ikki barzangi uni turtib, «tuhmat qilding» deb yopişdi va heç qanday sababsiz şafqatsizlarça tepkiladi: «Teping! Öngmaydigan qilib teping!»
Kasalxonada Tangriberdi tört oy yuzi bilan yotdi: umurtqasining uç suyagi sinib, maydalangan, miyasi ham şikastlangan edi. Onasi tört oy yonidan jilmadi. Tegirmonçi «qora kun» uçun yertölada asragan pulidan bir qismini boş şifokorga olib bordi, ammo şifokor pulni qaytardi: «Raisingiz bizga şunday topşiriq bergan. «Zolotoy» raisingiz bor ekan!» Tegirmonçining egilgan qaddi tiklandi.
Huşiga kelgan Tangriberdi töxtovsiz ovqat söradi, söng onasiga «Rahmat, xola, ovqatingiz mazali böpti» dedi. U xotirasini yöqotgan edi. Bir oydan söng uni uyga javob berişdi; şifokor «Endi bu dardni vaqt davolaydi, öğlingizga aravaça olib bering» dedi. Bu orada kelin öğil kördi; tegirmonçi neverasiga «otasiga yöldoş bölsin» deb Yöldoş deb ism qöydi. Tangriberdi esa bolani qöliga olgan bölsa ham, qalbida heç qanday tuyğu uyğonmadi.
Eşboyev tegirmonçini çaqirib, avval tegirmonda ortiqça haq olayotgani haqidagi arizalarni eslatdi, söng «sahiylik» qildi: Tangriberdiga xöjalik hisobidan nafaqa, nogironlar aravaçasi va televizor ajratdi. Idora xodimlari bu sovğalarni tantanali topşirib, suratga olişdi, surat gazetada çiqdi. Eşboyev esa köp ötmay tumanga — katta lavozimga çaqirildi. Tangriberdi esa kundan-kun semirib, «bir qop göşt»ga aylanib borardi.
Tafakkur
Erkaboy uylangan kuni katta kelin öğlini yetaklab otasinikiga ketib qoldi va qaytib kelmadi. Buni eşitgan Tangriberdi şu kundan boşlab «Qornim oç!» deb baqirmay qöydi. Bir keça onasidan uni hovliga olib çiqişni söradi va oy nurida tepaliklar oşa uzoqlarga tikilib qoldi. Ertasi kuni Dovul tegirmonçi tirgovuç yasab, unga şaxmat taxtasini osdi va öğlining karavoti yoniga qöydi. Endi şaxmat bilan şuğullaniş uçun barça şaroit muhayyo edi — faqat yigitning könglida istak yöq edi. Tegirmonçi öğli bilan uzoq suhbatlaşib ötirar, içidan «Balki harbiyga qaytib ketganida bu falokatga yöliqmasmidi?» degan armon tirnardi.
Köp ötmay tegirmonçi tomoğidagi «nimadir» bilan töşakka yiqildi va vafot etdi; olti oydan söng Buvzilol bayça ham öğliga ilhaq bölib jon berdi. Katta kelin boşqa turmuşga çiqqaç, Yöldoşboyni otasiga qaytardi. Ukasi tegirmon bilan, kiçik kelin bolalari bilan band; bemorga qarovçi qolmadi, tanasida yaralar paydo böldi. Bundan Erkaboyni Şovki muallim xabardor qildi va bir-ikki aççiq gap aytdi. Erkaboy esa «Akamning boşiga siz yetgansiz!» deb uni haqoratladi. Muallim boşqa bu uyga qadam qöymadi, Tangriberdi esa uni kutib, eşikka termulib yotdi.
Bir saharda Tangriberdi çöçib uyğondi. Yonidagi örinda öziga öxşagan bir bola uxlab yotardi — uning kökragini ajib bir tuyğu qamrab oldi. Söng nigohi şaxmat taxtasiga qadaldi. U taxtani öziga yaqin surdi va şoşa-pişa oq va qora donalarni terib çiqdi. Şu payt yelkasidagi yiringli yaradan körpaga qurt tuşdi — u buni sezmadi. Muzlab qolgan tafakkurida uçqun yondi, uçqun alanga olib, zulmatda qolgan xotira közgusini kumuşday yarqiratdi. Tangriberdi oq piyodani bir katak oldinga surdi.
Televizorda jahon çempioni bilan unga da'vogar örtasidagi şaxmat bellaşuvi körsatilmoqda edi. Tangriberdi butun vujudi közga aylanib, çempionning har bir harakatini kuzatardi. Çempionning qöli otga çözildi — şunda Tangriberdi joyida bir qalqib tuşdi va hayajon bilan piçirladi: «Yöq! Yöq! Otni qöya tur! Ruxni c8 dan c4 ga yur! Şunda… ana şunda!..»