SHAROF BOSHBEKOV
"TEMIR XOTIN" (jiddiy komediya)
Muallif va asar haqida
Sharof Boshbekov — taniqli o'zbek dramaturgi va kinodramaturgi. Uning "Temir xotin" asari keng tanilgan, sahnalarda qo'yilgan.
Janri: muallif ta'rificha, "jiddiy komediya". Asar 5 sahnadan iborat. Voqealar qishloqdagi kambag'alona hovlida, uch-to'rt kun ichida bo'lib o'tadi. Kulgi ortida jiddiy ijtimoiy-axloqiy muammolar yotadi.
Asosiy g'oya: o'zbek ayolining og'ir, qadrlanmagan mehnati. Hatto temirdan yasalgan robot ham bunday mehnatga chiday olmay "kuyib ketadi". Shuningdek, oddiy mehnatkash odamning qadr-qimmati toptalgani, o'z dardini aytolmasligi va "ko'pga kelgan to'y" deb ko'nikib yashashi tanqid qilinadi.
Asosiy ramzlar: Alomat ("temir xotin") — ayolga mashina kabi qarash; qizil mikrosxema — fikrlash, ko'z ochilishi; ustunga bog'langan Qo'chqor — erksiz, bog'liq hayot; "Yana o'ynaylik, yana kuylaylik... davron suraylik" qo'shig'i — rasmiy, soxta shodlik; lokator — odamlarning dardini eshitadigan idora orzusi.
Badiiy usullar: komik takror ("Nima-gres?", "Nima-plast?"; Sharofatning "ikki qopgina... bozorga ketuvdilar" javobi), kinoya, xarakterlar to'qnashuvi (sodda dehqon va olim), fantastik unsur (robot).
Qahramonlar tavsifi
| Qahramon | Tavsifi va asardagi o'rni |
|---|---|
| Qo'chqor | Kolxoz traktorchisi, qirq yoshlardagi yetti-sakkiz bola otasi. Ichkilikka berilgan, qo'pol, lekin soddadil va ko'ngli bo'sh. Surati "Hurmat taxtasi"da, ikki marta Toshkentga borganidan faxrlanadi. Asar davomida o'zligini, xotinining qadrini anglab boradi. |
| Alomat | Olimjon yaratgan paxta teruvchi robot, go'zal ayol qiyofasida. Qanday mikrosxema qo'yilsa, shunday "xarakter"ga kiradi: odobli, so'kong'ich, notiq, qo'shiqchi. Qizil mikrosxema bilan fikrlay boshlaydi va Qo'chqorning ko'zini ochadi. |
| Olimjon | Shahardagi institutda ishlovchi yosh olim. Yetti yil robot ustida ishlagan, "progress", "kompleks", "estetika" kabi so'zlarni ko'p ishlatadi. Ayollarni og'ir mehnatdan qutqarmoqchi, ammo robot "o'ylamasligi", faqat buyruq bajarishi kerak, deb hisoblaydi. |
| Qumri | Qo'chqorning xotini, o'ttiz-o'ttiz besh yoshlarda, ammo yoshidan katta ko'rinadi. Sabrli, mehnatkash o'zbek ayoli. Erini qo'rqitib qo'yish uchun bolalarni olib onasinikiga ketadi, uch kundan so'ng qaytadi. |
| Turobjon | Qo'chqorning besh-olti yoshli o'g'li; otasining bog'liq turganini ko'rib hayron bo'ladi. |
| Sharofat | Qo'shni juvon, Bozorvoyning xotini. Qo'chqor Bozorvoyni chaqirganda doim "ikki qopgina ... olib, bozorga ketuvdilar" deb javob beradi. |
| Saltanat | Semiz, baqiroq qo'shni ayol, "janjal bo'yicha qishloq chempioni". Qo'chqorning tovuqlari va traktoridan shikoyat qiladi, ammo Alomatdan qo'rqib, shivirlab gapirishga majbur bo'ladi. |
| Mulla Suvon | Qo'chqorni Alomatga nikohlamoqchi bo'lgan mulla. Robotning g'alati xatti-harakatlaridan dahshatga tushib qochadi. |
Voqealar ketma-ketligi
Bog'langan Qo'chqor. Mast bo'lib janjal qilgan Qo'chqorni qishloq odamlari va Qumri ayvon ustuniga bog'lab qo'yishgan. Qumri bolalarini olib onasinikiga ketadi.
Olimjon va robot. Olimjon qishloqqa paxta teruvchi robotni sinovga olib keladi. Qo'chqorning "Alomat!" degan hayratidan robot "Alomat-1" deb nomlanadi. Mikrosxemalar almashganda robot turli "xarakter"larga kiradi.
"Uylanish" g'oyasi. Alomatning shirin so'zlariga mahliyo bo'lgan Qo'chqor uni uy ishlariga, keyin esa o'ziga xotin qilib olmoqchi bo'ladi. Olimjon "Bu temir-ku!" deb qarshi chiqadi.
Nikoh sahnasi. Mulla Suvon nikoh o'qiydi, Qo'chqor Alomatning otasini "Olimjon" deb aytadi. Noto'g'ri mikrosxemalar tufayli robot nutq so'zlaydi, qo'shiq aytadi, breyk raqs tushadi; mulla qochib ketadi.
Qizil mikrosxema. Olimjon "UES" sxemasi robotga fikrlash qobiliyatini berishini, robot o'ylasa "qiyomat" bo'lishini aytadi. Qo'chqor sxemani ayvon shipiga yashiradi. Alomat janjalkash Saltanatni "tinchitadi".
"Temir xotin" bilan turmush. Alomat uyni ham, dalani ham eplaydi, qoplarni bir qo'lda ko'taradi. Ammo Qo'chqor uning sovuqligi, "o'ta tartibliligi"dan qiynaladi; Olimjon bilan robot uchun yoqalashadi.
Gipnoz va ko'z yoshlari. Qo'chqor qizil sxemani qo'yadi. Fikrlay boshlagan Alomat uning qadr-qimmati toptalgan, ko'nikib qolgan hayotini ochiq aytadi. Qo'chqor yig'lab yuboradi va sxemani ko'chaga otib yuboradi.
Yakun. Qumri qaytib, bog'liq erini yechadi. Olimjon Alomat dalada zo'riqib, kuyib ketganini aytadi va Qo'chqorni "feodal" deb ayblaydi. Qo'chqor robot ham chiday olmagan og'ir mehnatni oddiy o'zbek ayoli ko'tarib yurganini anglaydi.
Xulosa
Asar kulgili vaziyatdan boshlanadi: mast eri bilan arazlashgan xotin uyni tashlab ketadi, er esa uning o'rniga "temir xotin" oladi. Ammo komediya oxirida jiddiy savol qoladi: robot ham chiday olmagan mehnatni oddiy o'zbek ayoli qanday ko'tarib yuribdi? Qo'chqorning yakuniy so'zlari, "Xudo xotiningni odam qilib yaratgan, bo'lmasa allaqachon zapchast bo'p ketardi", asarning asosiy xulosasidir: ayolning mehnatini, qadrini va qalbini anglash kerak.