| Muallif | Yuy Xua (Yu Hua, 1960-yilda Xançjouda tuğilgan) — xitoy yozuvçisi; beş yil stomatolog bölib işlagan, söng adabiyotga ötgan |
|---|---|
| Janri | Roman (1993-yilda naşr etilgan); asar asosida Çjan Imou suratga olgan film 1994-yil Kann kinofestivalining boş mukofotlaridan birini olgan |
| Hikoya qiluvçi | Ikki qatlam: xalq qöşiqlarini töplab yurgan yoş yigit va qari dehqon Fugui (birinçi şaxsda) |
| Voqealar davri | 1940-yillardan 1980-yillargaça: fuqarolar uruşi, yer islohoti, «Buyuk sakraş», oçarçilik, «Madaniy inqilob» |
| Voqealar joyi | Xitoydagi bir qişloq va unga yaqin şaharça |
| Boş qahramon | Fugui — boy yer egasining qimorboz öğli, keyinçalik kambağal dehqon |
| Asosiy mavzu | Inson yaşaş uçun yaşaydi; yöqotişlar va azoblar içida ham hayotni davom ettiriş |
| Asosiy ramz | Fugui ismli qari hökiz |
Asar bir qarashda
Xalq qöşiqlarini yiğib, qişloqma-qişloq kezayotgan yoş yigit dalada qari hökizini «Fugui» deb çaqirayotgan keksa dehqonni uçratadi. Çol unga öz umrini hikoya qiladi. Yoşligida Fugui boy yer egasining erka, qimorboz öğli bölgan: oltmiş beş gektardan ortiq yer va uyini qimorda Longerga yutqazadi, otasi bu zarbaga çidolmay öladi. Fugui kambağal dehqonga aylanadi; kasal onasiga doktor topgani şaharga borganida majburan armiyaga olib ketiladi.
Ikki yildan söng qaytsa, onasi ölgan, qizi Fenghia kasallikdan kar-soqov bölib qolgan. Yer islohotida Longer «yer egasi» sifatida otib taşlanadi — Fugui omadsizligi uni qutqarganini anglaydi. Keyin ketma-ket fojialar: öğli Yuçin rais xotiniga köp qon berib öladi, Fenghia tuğiş paytida halok böladi, xotini Jiaşen kasallikdan vafot etadi, kuyovi Erçi qurilişda beton qoliplar orasida qolib öladi, nevarasi Kugen esa oçlikdan keyin köp loviya yeb jon beradi. Hammasidan ayrilgan Fugui söyilişi kerak bölgan qari hökizni sotib olib, unga öz ismini qöyadi va yaşaşda davom etadi.
Mavzu va g‘oya
Mavzu: Oddiy xitoy dehqonining XX asr notinç tarixi — uruş, islohotlar, oçarçilik va inqiloblar girdobidagi taqdiri; yöqotiş, sabr va yaşaş.
G‘oya: Yaşamoq — eng oliy qadriyat. Inson hayotdan qançalik köp narsa yöqotmasin, yaşaşda davom etadi; hayot uning özi uçun ma'no. Boylik, mansab, siyosiy şiorlar ötkinçi, inson mehri, sabr va xotira esa abadiy.
Asosiy muammo: Inson va tarix: şaxsning irodasidan taşqarida keçayotgan tarixiy jarayonlar (uruş, islohot, oçarçilik) oddiy oila taqdirini ayovsiz yançadi. Fuguining içki kuraşi — gunohi uçun tavba va qolgan umrini mazmunli ötkaziş.
Kompozitsiya
- Ramka: yoş folklorçi yigit (hikoya qiluvçi) qari dehqon Fugui va uning hökizini uçratadi; vaqti-vaqti bilan suhbatga qaytiladi.
- Ekspozitsiya: Fuguining boy, erka yoşligi; qimorxona, janob Şen va Longer; Jiaşenga uylaniş.
- Tugun: Fuguining yer va uyni qimorda yutqazişi, otasining ölimi.
- Rivojlaniş: armiyaga majburan oliniş, qari askar Quan va bola askar Çunşeng; asirlik va qaytiş; yer islohoti, «Buyuk sakraş», oçarçilik.
- Kulminatsiya va fojialar zanjiri: Yuçin, Fenghia, Jiaşen, Erçi va Kugenning ölimi.
- Yakun: Fugui qari hökizni sotib olib, uni Fugui deb ataydi; quyoş botayotgan dala va qöşiq.
Voqealar ketma-ketligi
- Qişloqdagi uçraşuv. Xalq qöşiqlarini töplab yurgan yoş yigit dalada qari hökizni haydayotgan çolni uçratadi. Çol hökizni turli ismlar bilan çaqiradi, eng köp esa «Fugui» deydi. U yigitga öz umrini sözlab beradi.
- Erka yoşlik. Fugui boy yer egasining öğli: oilaning oltmiş beş gektardan ortiq yeri bor. U qimorxonaga, fohişaxonaga qatnaydi, xizmatkor Çanggenning yelkasiga minib yuradi, homilador xotini Jiaşenni ham xörlaydi.
- Qimorxona. Qimorxonada janob Şen va keyinçalik Longer hukmron. Fugui qarzga öynayverib, butun yer va uyni Longerga yutqazadi.
- Otaning ölimi. Otasi qarzni tölaş uçun yer va uyni topşiradi; öğlining şarmandaligiga çidolmay, köp ötmay vafot etadi. Jiaşenni otasi — şaharçadagi guruç dökoni egasi olib ketadi.
- Yangi hayot. Fugui Longerdan beş mu yerni ijaraga olib, dehqonçilik qila boşlaydi. Jiaşen öğil — Yuçinni tuğib, eriga qaytib keladi.
- Armiyada. Kasal onasiga doktor çaqiriş uçun şaharga borgan Fuguini askarlar majburan olib ketadi. U frontda qari askar Quan va yoş askar Çunşeng bilan döstlaşadi. Quan halok böladi, Fugui va Çunşeng asirga tuşadi; Fuguini uyiga qaytarişadi.
- Uyga qaytiş. Fugui ikki yildan söng qaytadi: onasi vafot etgan, qizi Fenghia kasallikdan keyin kar va soqov bölib qolgan.
- Yer islohoti. Kommunistlar yerlarni bölib beradi; Longer «yer egasi» sifatida otib taşlanadi (beşta öq bilan). Fugui yerini yutqazgani uni ölimdan qutqarganini anglaydi.
- Fenghia va Yuçin. Oila qaşşoqligi tufayli soqov Fenghiani boşqa oilaga beradilar, ammo u qoçib qaytadi va Fugui uni boşqa heç kimga bermaydi. Yuçin har kuni maktabga yugurib borib-kelib, qöylarga öt öradi; u yuguriş musobaqasida ğolib çiqadi.
- «Buyuk sakraş» va oçarçilik. Hamma umumiy oşxonada ovqatlanadi, temir eritiş uçun qozonlar ham olinadi. Keyin dahşatli oçarçilik boşlanadi; Jiaşen oğir kasallikka — suyak yemirilişiga çalinadi.
- Yuçinning ölimi. Tuman hokimining xotini tuğiş paytida köp qon yöqotadi. Maktab öquvçilari qon topşirişga olib boriladi; Yuçinning qoni mos keladi va undan haddan ortiq qon olinib, bola ölib qoladi. Hokim — Fuguining armiyadagi dösti Çunşeng ekan.
- Fenghianing töyi va ölimi. Fenghia boşi qiyşiq, mehribon yuk taşuvçi Erçiga turmuşga çiqadi. U öğil — Kugenni tuğib, qon ketişidan vafot etadi.
- Jiaşenning ölimi. Kasal Jiaşen Fugui bilan birga umrini ötkazganidan rozi bölib, tinçgina jon beradi.
- Çunşeng. «Madaniy inqilob» yillarida Çunşeng tazyiqqa uçraydi. Jiaşen uni keçiradi va «yaşaşing kerak» deydi. Ammo Çunşeng özini osib qöyadi.
- Erçi va Kugen. Erçi qurilişda ikki beton qolip orasida qolib halok böladi. Fugui nevarasi Kugenni qişloqqa olib keladi. Bola hökiz sotib olişni orzu qiladi. Bir kuni kasal bölib qolgan Kugen oçlikdan keyin bobosi pişirgan loviyani haddan ziyod yeb, jon beradi.
- Qari hökiz. Yolğiz qolgan Fugui söyişga olib ketilayotgan, köz yoşi tökayotgan qari hökizni sotib oladi va unga öz ismini — Fugui deb qöyadi. U hökiz bilan dalada işlab, yaşaşda davom etadi. Hikoya qiluvçi yigit esa quyoş botayotgan dalada uzoqlaşayotgan çol va hökizga qarab qoladi.
Qahramonlar ta’rifi
| Qahramon | Ta’rifi va asardagi o‘rni |
|---|---|
| Fugui | Romanning boş qahramoni va hikoyaçisi. Yoşligida erka, qimorboz, öz oilasini xörlaydigan boyvaçça; qimorda hammasini yutqazib, kambağal dehqonga aylanadi. Hayot zarbalari uni özgartiradi: mehnatkaş, mehribon ota va er böladi. Barça yaqinlaridan ayrilsa ham, yaşaşda davom etadi. U oddiy xitoy xalqining sabr va bardoşi timsoli. |
| Jiaşen | Fuguining xotini, şaharçadagi guruç dökoni egasining qizi. Sabrli, sadoqatli, mehribon ayol. Erining barça xatolarini keçiradi, oğir kunlarda unga tayanç böladi. Oğir kasallikka çalinib vafot etadi. |
| Fenghia | Fuguining qizi; bolaligida kasallikdan kar-soqov bölib qoladi. Mehnatkaş, mehribon. Erçiga turmuşga çiqib baxt topadi, ammo tuğiş paytida halok böladi. |
| Yuçin | Fuguining öğli; zehnli, tirişqoq, yugurişda tengsiz bola. Qöylarini yaxşi köradi. Hokimning xotiniga qon topşirayotganda undan haddan ortiq qon olinib, halok böladi. |
| Erçi | Fenghianing eri, şahardagi yuk taşuvçi; boşi qiyşiq, ammo mehribon va halol yigit. Qurilişda beton qoliplar orasida qolib öladi. |
| Kugen | Fenghia va Erçining öğli, Fuguining nevarasi. Bobosi bilan qişloqda yaşaydi, hökiz sotib olişni orzu qiladi; loviyani köp yeb, vafot etadi. |
| Longer | Qimorxona egasi; Fuguining yeri va uyini yutib oladi. Yer islohotida «yer egasi» sifatida otib taşlanadi. |
| Janob Şen | Qimorxonadagi tajribali qimorboz; «Qimor — bir juft köz va çaqqon qöllardir», deydi. |
| Çunşeng | Armiyadagi yoş askar, Fuguining dösti; keyinçalik tuman hokimi. Yuçinning ölimiga bilvosita sababçi böladi; «Madaniy inqilob»da özini osib qöyadi. |
| Quan (qari askar) | Fugui armiyada uçratgan tajribali keksa askar; öq tegib halok böladi. |
| Fuguining otasi va onasi | Otasi öğlining qilmişiga çidolmay öladi; onasi kasallikdan vafot etadi. |
Badiiy xususiyatlari
- Ramkali kompozitsiya: yoş folklorçining hikoyasi içida Fuguining birinçi şaxsdagi hikoyasi.
- Sodda, sokin, deyarli his-hayajonsiz bayon: eng oğir fojialar ham oddiy tilda aytiladi — bu ularning ta'sirini kuçaytiradi.
- Takrorlanuvçi ölim motivi: har bir yaqinning yöqotilişi hayot qadrini yanada oşiradi.
- Tarixiy fon: XX asr Xitoy tarixi (fuqarolar uruşi, yer islohoti, «Buyuk sakraş», «Madaniy inqilob») qahramon taqdiri orqali beriladi.
- Ramziy obrazlar: Fugui ismli hökiz, yöl, quyoş botişi, xalq qöşiqlari.
Ramz va timsollar
- Fugui ismli hökiz — ölimdan qutqarilgan qari jon — Fuguining özi; sabr va mehnatda davom etayotgan hayot.
- Qimor — inson taqdirini barbod qiluvçi yengiltaklik va tasodif öyini.
- Yuguriş — Yuçinning yaşaşga taşnaligi; hayot şiddati.
- Loviya — oçarçilik va qaşşoqlik içida mehr; ayni paytda Kugenning ölimi sababi.
- Xalq qöşiqlari — xalqning abadiy xotirasi va hayotning davomiyligi.
Esda qoladigan o‘rinlar
«Qimor faqatgina bir juft köz va çaqqon qöllardan iboratdir.» (Janob Şen)
Jiaşen: «Faqat bizni nima bölsa bölsin, yaşaşimiz kerak».
Xulosa
«Yaşamoq» — inson hayoti haqidagi sokin, ammo larzaga soluvçi roman. Fugui boylikdan qaşşoqlikka, erkalikdan mehnatkaşlikka ötadi; birin-ketin barça yaqinlaridan ayriladi. Biroq u hayotdan nafratlanmaydi: ötmişni eslab, qari hökizi bilan yaşaşda davom etadi.
Yuy Xua şu orqali aytmoqçi: odam nimadir uçun emas, yaşaşning özi uçun yaşaydi. Tarix böronlari, siyosiy şiorlar ötib ketadi, oddiy insonning sabr-bardoşi va mehri esa qoladi.
Voqealar bayoni — yaxlit hikoya
YUY XUA
«Yaşamoq»
roman voqealarining yaxlit bayoni
Bundan ön yil oldin men qişloqma-qişloq kezib, xalq qöşiqlarini töplardim. Yozning bir kuni dalada qari hökizni haydayotgan bir çolni uçratdim. U hökizni goh u, goh bu ism bilan çaqirar, köpinça esa «Fugui» derdi. Daraxt soyasida ötirib, çol menga öz umrini sözlay boşladi.
Qimorboz
Yoşligimda men boy yer egasining öğli edim. Bizning oltmiş beş gektardan ortiq yerimiz bor edi. Men esa şaharçadagi qimorxonaga, fohişaxonaga qatnardim, keksa xizmatkorimiz Çanggenning yelkasiga minib, uni ot qilib çoptirardim. Otam meni koyib, ota-bobolarimizga munosib emasligimni aytardi; men esa parvo qilmasdim. Xotinim Jiaşen şaharçadagi guruç dökoni egasining qizi edi. U homilador bölsa ham men uni xörlardim. Qimorxonada janob Şen heç qaçon yutqazmas edi: «Qimor bir juft köz va çaqqon qöllardan iborat», derdi u. Keyin Longer paydo böldi. Men qarzga öynayverdim, öynayverdim va bir kuni butun yerimizni, uyimizni yutqazib qöydim.
Otam qarzni töladi: yer ham, uy ham Longerga ötdi. Otam bu zarbaga çidolmay, köp ötmay vafot etdi. Jiaşenni otasi olib ketdi. Men Longerdan beş mu yerni ijaraga olib, birinçi marta qölimga ketmon oldim. Jiaşen öğil — Yuçinni tuğib, qaytib keldi. Qizim Fenghia esa kiçkina bölsa ham, menga yordam berardi.
Uruşda
Bir kuni onam oğir kasal bölib qoldi. Men şaharga doktor çaqirgani bordim va yölda askarlar meni uşlab, armiyaga olib ketdi. Frontda men qari askar Quan va yoş bola Çunşeng bilan döst böldim. Atrofda yaradorlar ingrar, odamlar oçlikdan ölardi. Quan öq tegib halok böldi, Çunşeng bilan meni asirga olişdi. Asirlarni qöyib yuborişganda, men uyimga qaytdim.
Ikki yildan söng uyga kelsam, onam vafot etgan, Fenghia esa kasallikdan keyin kar-soqov bölib qolgan edi. Tez orada yer islohoti boşlandi: yerlar dehqonlarga bölib berildi, Longer esa «yer egasi» sifatida beşta öq bilan otib taşlandi. Öşanda men tuşundim: agar qimorda yutqazmaganimda, öşa öqlar menga tegardi.
Yuçin
Biz juda qaşşoq yaşardik. Yuçinni maktabga beriş uçun soqov Fenghiani boşqa bir oilaga xizmatga berdik. Ammo u qoçib qaytdi va men uni boşqa heç kimga bermadim. Yuçin har kuni maktabga yugurib borib, yugurib kelar, qöylarga öt örib berardi; maktabda yuguriş musobaqasida hammadan özib ketdi. «Buyuk sakraş» yillarida hamma umumiy oşxonada ovqatlandi, temir eritiş uçun qozonlarni ham olib ketişdi. Keyin oçarçilik boşlandi. Jiaşen oğir kasallikka çalindi — suyaklari yemirila boşladi.
Bir kuni tuman hokimining xotini tuğayotganda köp qon yöqotdi. Maktab öquvçilarini qon topşirişga olib borişdi. Yuçinning qoni mos keldi va undan şunçalik köp qon olişdiki, bolam ölib qoldi. Men kasalxonaga yugurib borganimda u allaqaçon jon bergan edi. Hokim esa Çunşeng bölib çiqdi — armiyadagi döstim. U pul uzatdi, Jiaşen esa qiçqirdi: «Öğlimning joni ikki yuz yuanmi?»
Fenghia, Jiaşen, Erçi
Fenghia ulğaydi. Uni şaharlik yuk taşuvçi Erçiga uzatdik: boşi qiyşiq, ammo juda mehribon yigit edi. Fenghia baxtli böldi. U öğil tuğdi, ammo qon ketişidan özi vafot etdi. Nevaramizning ismini Kugen qöyişdi. Köp ötmay Jiaşen ham men bilan birga ötkazgan umridan rozi bölib jon berdi. «Madaniy inqilob» yillarida Çunşeng ta'qibga uçradi. Jiaşen uni keçirib, «Yaşaşing kerak», degan edi, ammo u özini osib qöydi.
Erçi Kugenni yolğiz östirdi. Bir kuni qurilişda ikki beton qolip orasida qolib, u ham halok böldi. Men Kugenni qişloqqa olib keldim. Biz birga işlardik; Kugen tovuq boqib, tovuq ulğayib hökiz böladi, deb hökiz sotib olişni orzu qilardi. Bir kuni u isitmalab yotib qoldi. Oçlikdan söng men unga yarim kosa loviya pişirib berdim. Bolam juda oç ekan, loviyani haddan ziyod yeb qöydi va jon berdi.
Hökiz
Men yolğiz qoldim. Bir kuni söyişga olib ketilayotgan, közidan yoş oqayotgan qari hökizni körib, uni sotib oldim va unga öz ismimni — Fugui deb qöydim. Endi ikkalamiz dalada işlaymiz. Men uni boşqa ismlar bilan ham çaqiraman, toki u özini yolğiz his qilmasin.
Çol hikoyasini tugatib, hökizini haydab ketdi. Quyoş botayotgan edi, dalalar ustida tutun kötarilar, qişloqda kimdir qöşiq aytardi. Men qari Fugui va hökizining uzoqlaşib borayotganiga qarab qoldim: ular yaşaşda davom etmoqda edi.