| Muallif | Jon Boyn (John Boyne, 1971-yilda tuğilgan) — irlandiyalik yozuvçi |
|---|---|
| Janri | Qissa (roman-masal), 2006-yilda naşr etilgan; 20 bobdan iborat |
| Özbek tilida | Rus tilidan Gulçehra Muhammadjon tarjimasi, 2018-yil |
| Voqealar davri | Ikkinçi jahon uruşi yillari (taxminan 1943-yil) |
| Voqealar joyi | Berlin; söngra «Aj-Vis» (Osventsim — Ausçwitz) konslageri yonidagi komendant uyi |
| Boş qahramon | Bruno — töqqiz yoşli nemis bolasi, lager komendantining öğli |
| Asosiy mavzu | Uruş, faşizm va genotsid dahşati; bolalik döstligi; begunoh bolaning közi bilan körilgan fojia |
| Asosiy ramz | Tikanli sim tösiq va yöl-yöl pijama |
Asar bir qarashda
Töqqiz yoşli Bruno Berlindagi beş qavatli katta uyda ota-onasi va ön ikki yoşli opasi Gretel bilan yaşaydi. Otasi yuqori martabali harbiy; uyiga «Furor»ning özi mehmonga keladi. Şundan söng otasi yangi lavozimga tayinlanib, oila «Aj-Vis» degan joyga köçadi. Yangi uyning derazasidan Bruno tikanli sim tösiq ortida yöl-yöl pijama kiygan odamlarni köradi.
Zerikkan Bruno tösiq böylab «tadqiqot»ga çiqib, sim ortida ötirgan yahudiy bola Şmuel bilan döstlaşadi. Ular bir kunda — 1934-yil 15-aprelda tuğilgan ekan. Bir yil davomida Bruno har kuni döstining oldiga boradi. Oila Berlinga qaytişidan oldingi kun Bruno Şmuelga yöqolgan otasini topişda yordam bermoqçi bölib, yöl-yöl pijama kiyib, tösiq tagidan lager içiga ötadi. Ikki döst boşqa mahbuslar bilan birga «yomğirdan panaga» deb gaz kamerasiga haydaladi va qöl uşlaşgança halok böladi. Otasi bir yildan keyin bölgan voqeani tuşunib yetadi.
Mavzu va g‘oya
Mavzu: Faşizm va uruş dahşati; insonlarni «biz» va «ular»ga ajratuvçi tösiqlar; bolalikning beğuborligi va döstlik.
G‘oya: Odamlar orasidagi tösiqlarni kattalar quradi; bolalar uçun esa döstlik millat va irq bilan ölçanmaydi. Nafrat va zöravonlik oxir-oqibat öz egasini ham ayamaydi. Bunday fojialar boşqa heç qaçon takrorlanmasligi kerak.
Asosiy muammo: Brunoning sodda va pok qalbi — kattalarning zöravonlik va nafratga asoslangan dunyosi; ota (komendant) va inson vijdoni.
Kompozitsiya
- I–IV boblar: Berlindagi hayot; köçiş haqidagi xabar; «Aj-Vis»dagi yangi uy; derazadan köringan tösiq ortidagi odamlar.
- V–IX boblar: otaning kabinetiga kiriş taqiqi; xizmatkor Pavel; buvining Furor va otaning yangi formasiga qarşi çiqqani; Brunoning tadqiqotçilikka bölgan qiziqişi.
- X–XII boblar: tösiq böylab sayr; «Nuqta — doğ — şarpa — bolakay»: Şmuel bilan tanişuv; Furorning taşrifi xotirasi.
- XIII–XVII boblar: döstlik; Brunoning Şmuelni tanimayman deb aytgani (xiyonat); soç oldiriş; onaning Berlinga qaytiş istagi.
- XVIII–XX boblar: «buyuk sarguzaşt» rejasi; tösiq ostidan ötiş; Brunoning ölimi; oilaning keyingi taqdiri.
Voqealar ketma-ketligi
- Bruno uçun yangilik. Bir kuni maktabdan qaytgan Bruno xizmatkor Mariya uning narsalarini yiğayotganini köradi. Otasi yangi işga tayinlangani sababli oila Berlindan köçib ketişi kerak.
- Furorning taşrifi. Köçişdan oldin Brunolar uyiga Furor va uning soçlari oq-sariq çiroyli hamrohi mehmon bölib keladi. Şu keçadan keyin otaning martabasi oşadi.
- Buvining noroziligi. Brunoning buvisi — sobiq aktrisa va qöşiqçi — öğlining yangi harbiy formasidan faxrlanmaydi, aksinça unga keskin gaplar aytib, eşikni qarsillatib yopib çiqib ketadi. Bobosi esa Berlin markazidagi restoran egasi bölgan.
- Yangi uy. «Aj-Vis»dagi uy uç qavatli, kiçkina va yolğiz; atrofda öynaşga bola yöq. Bruno Berlindagi döstlari Karl, Daniel va Martinni soğinadi.
- Derazadagi manzara. Bruno öz xonasi derazasidan uzun tösiq, uning ortidagi pastak binolar va yöl-yöl kulrang pijama, kulrang yöl-yöl kepka kiygan köplab odamlarni köradi.
- Pavel. Bruno arğimçoqdan yiqilib tizzasini yorganida, oşxonada kartoşka arçiydigan oriq qariya Pavel uni davolaydi. Pavel bir paytlar şifokor bölgan.
- Leytenant Kotler. Yoş zobit Kotler Brunoni «katta odam» deb masxara qiladi, Gretel bilan noz-karaşma qiladi. U Pavelga qöpol munosabatda böladi.
- Şmuel bilan tanişuv. Bir kuni Bruno tösiq böylab uzoq yurib, sim ortida ötirgan oriq, rangpar bolani uçratadi. Uning ismi Şmuel; ikkisi ham 1934-yil 15-aprelda tuğilgan ekan.
- Döstlik. Bruno deyarli har kuni Şmuelning oldiga boradi, unga non, pişloq, şokolad olib boradi (ba'zan yölda özi yeb qöyadi). Şmuel unga oilasi, lagerga qanday olib kelingani haqida gapiradi.
- Xiyonat. Şmuel uyga stakan artişga olib kelinganida Bruno unga tovuq va pirog beradi. Kotler kelib qolib, Şmueldan «öğirlik» haqida söraydi. Qörqib ketgan Bruno «bu bolani heç qaçon körmaganman» deb aytadi. Keyingi kunlarda Şmuel tösiq yonida körinmaydi, qaytganida esa yuzi kökargan böladi.
- Soç oldiriş. Brunoning boşida bit paydo böladi; otasi uning soçini qirdirib taşlaydi. Endi u körinişidan Şmuelga öxşab qoladi.
- Berlinga qaytiş. Onasi «Aj-Vis»da qolişni istamaydi; otasi u va bolalarni Berlinga qaytarişga rozi böladi.
- Buyuk sarguzaşt. Ketiş arafasida Şmuel otasi yöqolib qolganini aytadi. Bruno unga yordam berişga, ayni paytda tösiq ortini öz közi bilan körişga qaror qiladi. Şmuel unga yöl-yöl pijama olib keladi.
- Tösiq ortida. Bruno öz kiyimini tösiq yonida qoldirib, pijamani kiyadi va sim tagidan emaklab lagerga ötadi. Içkarida u öylagandek gözal manzara emas, dahşatli manzara köradi; uyga qaytmoqçi böladi.
- Oxirgi kun. Askarlar mahbuslarni, ular orasida Bruno va Şmuelni ham, uzun xonaga haydaydi. Bruno qörqib ketgan Şmuelning qölini uşlab, «sen mening eng yaqin döstimsan» deydi. Eşiklar yopiladi, çiroqlar öçadi.
- Oilaning taqdiri. Brunoni qidiradilar, faqat tösiq yonida qolgan kiyimlarini topadilar. Onasi va Gretel Berlinga qaytadi. Otasi bir yildan keyin tösiq ostidan bola öta oladigan joyni topib, nima bölganini tuşunadi va yerga çökib qoladi. Ikki oydan söng uni boşqa askarlar olib ketadi — u bunga befarq edi.
Qahramonlar ta’rifi
| Qahramon | Ta’rifi va asardagi o‘rni |
|---|---|
| Bruno | Töqqiz yoşli nemis bolasi, komendantning öğli. Sodda, qiziquvçan, mehribon; özini tadqiqotçi deb biladi. Kattalarning siyosatini tuşunmaydi: tösiq ortidagilarni «fermer»lar deb öylaydi. Şmuelga bölgan döstligi uni tösiq ortiga — halokatga olib boradi. U beğubor bolalik va insoniylik timsoli. |
| Şmuel | Brunoning tengdoşi, lagerdagi yahudiy bola; oriq, rangpar, közlari ğamgin. Polşadan oilasi bilan olib kelingan, otasi soatsoz bölgan. Brunoga sadoqatli döst, uning xiyonatini ham keçiradi. |
| Gretel | Brunoning ön ikki yoşli opasi; Bruno uni «umidsiz ahvol» deb ataydi. Qöğirçoqlar bilan öynaydi, keyin Kotlerga havas qilib, xaritalarga bayroqça qadaydi. Bruno yöqolgaç, uni qattiq soğinib yiğlaydi. |
| Ota (komendant) | Yuqori martabali harbiy, lager komendanti. Uyda talabçan, ammo bolalariga mehribon; kasbi esa ming-minglab odamlarning ölimi bilan boğliq. Öğlining halokatini anglab, ruhan sinadi. |
| Ona | Brunoning onasi; «Aj-Vis»dagi hayotni yoqtirmaydi, bolalari bilan Berlinga qaytişni istaydi. |
| Pavel | Lager mahbusi, oşxonada kartoşka arçiydigan, ofitsiantlik qiladigan qariya; ilgari şifokor bölgan. Brunoning yarasini boğlab qöyadi. Insonning qadrsizlantirilişi timsoli. |
| Leytenant Kotler | Yoş, takabbur, şafqatsiz zobit. Pavelni döpposlaydi, Şmuelni qörqitadi. Otasining faşizmga qarşi fikrlari ma'lum bölgaç, frontga jönatiladi. |
| Mariya | Oila xizmatkori; Brunoga mehribon. Pavelning ötmişini Brunoga aytib beradi. |
| Buvi va bobo | Buvi — sobiq aktrisa, öğlining harbiy kiyimini qoralaydi; bobo — Berlindagi restoran egasi, öğlining martabasidan faxrlanadi. |
| Herr List | Brunolarga dars beradigan uy öqituvçisi; ularga ertaklar örniga tarix va «vatan» haqida mafkuraviy saboqlar öqiydi. |
Badiiy xususiyatlari
- Voqealar Brunoning bolalarça sodda nigohi orqali beriladi (uçinçi şaxs, ammo bola idroki): dahşatli haqiqatlar aniq aytilmay, öquvçining özi anglaydi.
- Ataylab buzib aytilgan sözlar: «Furor» (Fyurer), «Aj-Vis» (Osventsim) — bola ularni şunday eşitadi.
- Masal (roman-masal) xususiyati: asar ramziy, köp narsa oçiq aytilmaydi.
- Takrorlar va qarama-qarşiliklar: tösiqning ikki tomoni, «biz» va «ular», çiroyli forma va yöl-yöl pijama.
- Fojiali yakun va muallifning sönggi jumlasi: bunday voqealar boşqa heç qaçon takrorlanmaydi — ogohlantiriş ma'nosida.
Ramz va timsollar
- Tikanli sim tösiq — odamlarni ajratuvçi nafrat, millat va irq tösiqlari.
- Yöl-yöl pijama — insonni şaxsiyatidan mahrum qiluvçi lager kiyimi; Bruno uni kiyib, Şmuel bilan teng böladi.
- Soç oldiriş — Bruno va Şmuelning taşqi farqi yöqolişi — barça bolalar bir xil.
- Brunoning kiyimlari tödasi — yöqolgan bolalik va otaning fojiasi.
Esda qoladigan o‘rinlar
«Sen mening eng yaqin döstimsan, Şmuel. Umrbod eng yaqin döstim.»
«Bularning hammasi allazamonlarda sodir bölgan va boşqa heç qaçon takrorlanmaydi, albatta. Na bizning kunlarda, na bizning asrda.»
Xulosa
«Yöl-yöl pijama kiygan bolakay» — Ikkinçi jahon uruşi va xolokost fojiasini bola közi bilan körsatgan ta'sirli asar. Bruno sim tösiq ortida nima bölayotganini tuşunmaydi, ammo uning sodda savollari kattalar dunyosining şafqatsizligini foş qiladi.
Asar sönggida komendantning öz öğli ham u boşqarayotgan maşinaning qurboni böladi. Muallif şu bilan nafrat va zöravonlik heç kimni ayamasligini, odamlar örtasidagi tösiqlar barça uçun halokatli ekanini körsatadi.
Voqealar bayoni — yaxlit hikoya
JON BOYN
«Yöl-yöl pijama kiygan bolakay»
qissa (roman-masal) voqealarining yaxlit bayoni
Bir kuni maktabdan qaytgan töqqiz yoşli Bruno xizmatkor Mariya uning şkafidagi narsalarni sandiqlarga joylayotganini kördi. Onasi tuşuntirdi: otasining yangi muhim işi bor, oila Berlindagi beş qavatli katta uydan uzoq joyga köçadi. Bruno döstlari — Karl, Daniel va Martindan ayrilişni istamasdi. Bir hafta oldin ularning uyiga Furor soçlari oq-sariq çiroyli ayol bilan tuşlikka kelgan edi. Şundan keyin otasi yangi forma kiydi. Buvisi esa — bir paytlar maşhur aktrisa bölgan ayol — öğlining bu formasidan faxrlanmadi, aksinça qattiq gapirib, eşikni qarsillatib çiqib ketgan edi.
Aj-Vis
Yangi uy kiçkina, uç qavatli, atrofda heç kim yöq edi. Bruno öz xonasining derazasidan qaraganida ğalati manzarani kördi: uzun tikanli sim tösiq, uning ortida pastak binolar va yöl-yöl kulrang pijama, kulrang kepka kiygan son-sanoqsiz odamlar — kattalar ham, bolalar ham. Opasi Gretel — Bruno uni «umidsiz ahvol» deb atardi — ular kimligini bilmasdi. Otasi esa: «Ular umuman odam emas», dedi va Brunoga tösiq tomonga borişni, kabinetiga kirişni qat'iyan taqiqladi. Bruno bu joy «Aj-Vis» deb atalişini eşitdi.
Uyda xizmat qiladigan oriq, rangpar qariya Pavel ham yöl-yöl kiyimda edi. Bruno arğimçoqdan yiqilib tizzasini yorganida Pavel uning yarasini mohirona yuvib boğladi: u ilgari şifokor bölgan ekan. Uyga yoş leytenant Kotler tez-tez kelardi; u Brunoni «katta odam» deb masxara qilar, Gretel esa unga havas bilan qarardi. Bolalarga uy öqituvçisi Herr List tarix va «vatan» haqida dars berardi.
Nuqta — doğ — şarpa — bolakay
Zerikkan Bruno özini tadqiqotçi deb hisoblardi va bir kuni tösiq böylab uzoq yurdi. Uzoqdan avval nuqta, söng doğ, söng şarpa körindi — oxiri u tösiqning narigi tomonida yerga ötirgan bir bolani kördi. Bola oriq, rangpar, közlari ğamgin edi. Uning ismi Şmuel ekan. Ma'lum böldiki, ikkisi bir kunda — 1934-yil 15-aprelda tuğilgan. Şmuel Polşadan oilasi bilan olib kelingan, otasi soatsoz edi.
Şundan keyin Bruno deyarli har kuni tösiq yoniga borib, Şmuel bilan suhbatlaşdi. U döstiga non, pişloq, şokolad olib borar, gohida yölda özi yeb qöyardi. Şmuel unga qöliga yulduz boğlangan kunlarni, lagerga qanday keltirilganini gapirardi. Bruno esa tösiq ortidagi hayot qiziq bölsa kerak, deb öylardi.
Xiyonat
Bir kuni Şmuel uyga stakan artiş uçun olib kelindi. Bruno uni körib quvondi va unga tovuq va pirog berdi. Şu payt leytenant Kotler kirib qoldi va Şmueldan ovqatni qayerdan olganini söradi. Şmuel «döstim berdi» dedi. Ammo qörqib ketgan Bruno: «Men bu bolani umrimda körmaganman», — dedi. Bir neça kun Şmuel tösiq yonida körinmadi; qaytganida esa yuzi kökarib ketgan edi. Bruno uzr söradi, Şmuel uni keçirdi va ular yana döst bölişdi.
Köp ötmay Brunoning boşida bit paydo böldi va otasi uning soçini qirdirib taşladi. Endi u Şmuelga juda öxşab qoldi. Onasi esa bu joyda qolişni istamas edi; otasi u va bolalarni Berlinga qaytarişga rozi böldi.
Buyuk sarguzaşt
Ketiş arafasida Şmuel otasi bir neça kundan beri yöqolganini aytdi. Bruno döstiga yordam berişga, ayni paytda tösiq ortini öz közi bilan körişga qaror qildi. Ertasiga yomğir yoğdi. Şmuel unga yöl-yöl pijama va kepka olib keldi. Bruno öz kiyimlarini tösiq yonida qoldirib, pijamani kiydi va sim tagidan emaklab narigi tomonga ötdi.
Lager içi u öylagandek emas edi: hamma joyda ğamgin, ozib ketgan odamlar, askarlar. Şmuelning otasini topolmadilar; Bruno uyga qaytmoqçi böldi. Şu payt huştak çalindi va askarlar bir guruh mahbuslarni, ular orasida ikki döstni ham, uzun bir xonaga haydadi. Içkari issiq edi, Bruno buni yomğirdan pana joy deb öyladi. Qörqib ketgan Şmuelning qölini uşlab: «Sen mening eng yaqin döstimsan, Şmuel. Umrbod eng yaqin döstim», — dedi. Eşiklar yopildi, çiroqlar öçdi. Bruno döstining qölini qöyib yubormadi.
Brunoni boşqa heç kim körmadi. Askarlar uni qidirib, faqat tösiq yonida qolgan kiyimlarini topdi. Onasi va Gretel Berlinga qaytdi; Gretel qöğirçoqlarini emas, ukasini soğinib yiğlardi. Otasi yana bir yil Aj-Visda qoldi. Bir kuni u öğlining kiyimlari topilgan joyga kelib, sim tösiq yerga yaxşi mahkamlanmaganini, uning ostidan bola emaklab öta olişini kördi. U bölgan voqeani qadam-baqadam tikladi va oyoqlari böşaşib, yerga ötirib qoldi. Ikki oydan keyin Aj-Visga boşqa askarlar kelib, uni olib ketişdi — u bunga befarq edi. Bruno va uning oilasi voqeasi şunday tugadi.